Öwreniji
 Fantom [off]
 Şugün, 07:50
 Düşünjäň düşünjäm bilen deňleşende düşünersiň... 👋

Birnäçe gündogar ýurtlarynda Nowruz baýramyny bellemek başlanýar


Şu gün, 20-nji martda, birnäçe ýurtda bahar baýramyny, pars Täze ýylyny — Nowruzy bellemäge başlaýarlar, bu söz pars dilinden terjime edilende göni "täze gün" diýmegi aňladýar. 2009-njy ýylda ÝUNESKO Nowruzy Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizdi, 2010-njy ýylda bolsa BMG-niň Baş Assambleýasy ony Halkara güni diýip yglan etdi.

Resmi taýdan Nowruz 21-nji marta, gije-gündiziň bahar deňleşýän gününe düşýär. Emma deňleşme pursadynyň wagty ýurtdan ýurda görä üýtgeýär. Mysal üçin, Moskwa wagty bilen bu pursat 20-nji martda sagat 17:45-de bolar (gün asman ekwatoryndan geçip, demirgazyk ýarym şarda astronomik bahar başlananda). Şonuň üçin käbirleri Nowruzy eýýäm anna güni belläp başlarlar. Ýurda baglylykda baýramçylyk birnäçe günden iki hepdä çenli dowam edip biler. Eýranda, Täjigistanda, Gazagystanda we Azerbaýjanda bu döwür üçin resmi dynç alyş günleri yglan edilýär.

### Baýramyň taryhy
Nowruzyň bellenilmegi musulman pars dilli we türki dilli halklaryň arasynda giňden ýaýran hem bolsa, bu dini yslam baýramy däl-de, halk baýramydyr. Bu adamzat taryhyndaky iň gadymy dabaralaryň biridir. Käbir çaklamalara görä, onuň ýaşy 10 müň ýyla ýetip biler, emma alymlaryň köpüsi 3 müň ýyl barada aýdýarlar.

Nowruz baýramy günüň kulty we zoroastrizm (otparastlyk) bilen baglanyşyklydyr. Eýran rowaýatlaryna görä, Jemşit patyşa adamlara senetçiligi öwredipdir, şäherler gurupdyr we ýaman ruhlary — diýwleri ýenjipdir. Bahar deňleşmesi gününde ol altyn tagta çykypdyr we adamlar onuň lowurdysyny görenlerinde, bagt we rowaçlyk döwrüniň başlanandygyny karar edipdirler. Zoroastrizm däbinde Nowruz ýagtylygyň (ýylylygyň) garaňkylygyň (sowugyň) üstünden hem-de ýagşylygyň ýamanlygyň üstünden gazanan ýeňşini aňladýar. Bu baýramyň esasy simwollarynyň biri arassalanmagy, durmuşy we günüň özüni aňladýan otdur. Şunuň bilen baglylykda, Nowruz bellenilýän köp ýurtlarda ähli keselleri we kynçylyklary geçmişde galdyrmak üçin otuň üstünden böküp geçmek däbi saklanyp galypdyr.

Nowruz resmi taýdan Gadymy Persiýanyň baýramyna Ahemeniler nesilşalygy döwründe — biziň eýýamymyzdan öňki 558-330-njy ýyllarda öwrüldi. Nowruz baýramynyň hormatyna Persepol köşgi guruldy, onuň diwar suratlarynda bu baýramyň nähili dabaraly bellenilendigi baradaky şaýatlyklar saklanyp galypdyr. Ýeri gelende aýtsak, ol wagtlar dabaralar 53 gün dowam edipdir.

Barlagçylaryň maglumatlaryna görä, gadymy döwürlerde köşkleriň içki baglaryna her aýyň hormatyna 12 sany mejime (podnos) çykarylypdyr. Bu mejimelerde 7-nji aprele çenli bugdaý, arpa, nohut, merjimek we beýleki oba hojalyk ekinleri ösdürilip ýetişdirilipdir. Haýsy ekin has çalt gögerse, şol ýylyň esasy ekini hökmünde kabul edilipdir.

Şu günki günde Nowruz diňe bir Eýranda däl, eýsem beýleki köp ýurtlarda hem bellenilýär: Azerbaýjan, Owganystan, Hindistan, Yrak, Gazagystan, Gyrgyzystan, Mongoliýa, Päkistan, Täjigistan, Türkmenistan, Türkiýe, Özbegistan. Bu sanawdan görnüşi ýaly, olar gadymy Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşýärler. Alymlaryň pikirine görä, Nowruz olaryň umumy mirasynyň nusgasydyr. Edil şu 13 ýurduň başlangyjy bilen baýramçylyk ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi.

### Nowruz Eýranda
Eýranda adatça oňa taýýarlyk iki hepde öňünden başlanýar. Bu döwürde öýleri boýaýarlar, halylary ýuwýarlar, öýi güller bilen (sünbül, nargis) bezeýärler, täze eşikler satyn alýarlar. Saçaga şemler, aýnalar, boýalan ýumurtgalar we mukaddes kitaplar goýulýar. Köne ýylyň iň soňky çarşenbe gününde Çarşenbe-Ahyr bellenilýär. Şol günüň öň ýanyndaky gijede kynçylyklardan arassalanmak we garaňky güýçlerden goranmak üçin otuň üstünden bökülýär. Baýramyň ilkinji günlerinde bolsa Eýranda myhmançylyga gitmek, garyndaşlaryňy we dostlaryňy zyýarat etmek däpdir. Eýranda Nowruz — bu hem bolçulyk baýramydyr. Saçakda hökman ýedi sany zerur önümden taýýarlanylan tagamlar bolmaly: alma, sarymsak, gök otlar, iňde, sirke, bugdaý we ysly otlar. Olar gözelligi, saglygy, täzeden döreýişi, söýgini, sabyrlylygy, baýlygy we daňyň atmagyny aňladýarlar. Ýeri gelende aýtsak, bu sözleriň ählisi pars dilinde "s" harpyndan başlanýar. Bu günleriň däp bolan tagamlarynyň arasynda palow, somsa, bagyrsak, pahlawa, çak-çak we sümelek bar. Sümelek — bu bugdaýyň gögeren dänelerinden taýýarlanylýan däp-dessur tagamydyr, ol däneleri süýji goýy massa emele gelýänçä gaýnatmak arkaly taýýarlanylýar. Ony diňe gyzlar we aýallar taýýarlap bilýärler, erkekleri bu syrly işe goýmaýarlar. Baýramçylyk tebigat goýnundaky köpçülikleýin gezelençler bilen tamamlanýar. Eýranlylar, betbagtçylygy çagyrmazlyk üçin öýde galmaly däldigine ynanýarlar.

### Beýleki ýurtlarda
Meňzeş usulda Nowruz Azerbaýjanda hem bellenilýär, diňe bu ýerde oňa Nowruz baýramy diýilýär. Ol halkyň arasynda iň köpçülikleýin we meşhur baýramdyr. Däp-dessurlara görä, saçakda ady "s" harpyndan başlanýan ýedi sany tagam bolmaly. Ýeri gelende aýtsak, gadymy döwürlerde yslam kabul edilmezinden öň, bu ýerde saçaga "ş" harpyndan başlanýan ýedi sany zat goýulýan eken. Mysal üçin, "şirini" — süýjülikler, "şeker" — şeker. Hökman şerap we süýt bolmaly eken (Eýranda beýle däl).

Tagamlardan başga-da, saçaga aýna, şemler we boýalan ýumurtga goýulýar. Edil şonuň ýaly zatlar Täjigistanda hem kabul edilendir. Bu zatlaryň çuňňur simwoliki manysy bar: şem — ynsany ýaman ruhlardan goraýan ýagtylyk ýa-da ot, aýna — aýdyňlygyň ýa-da Täze ýylyň gelýän wagtynyň kesgitlenmeginiň alamaty, ýumurtga bolsa — durmuşyň we älemiň simwolydyr.

Gazagystanda baýramyň esasy däp-dessur tagamy "nawruz-kože" bolup, ol durmuşyň ýedi elementini aňladýan ýedi sany önümden ybarat bolmalydyr: suw, et, duz, ýag, un, däne (tüwi, mekgejöwen ýa-da bugdaý) we süýt. Bu önümler şatlygy, şowlulygy, paýhasy, saglygy, maddy hal-ýagdaýy, çaltlygy, ösüşi we hudaýyň goragyny aňladýar. Mundan başga-da, gazaklarda baýramda myhmançylyga gitmek däbi bar, her kim ýedi sany öýe aýlanmaly we ýedi sany myhmany çagyrmaly.

Özbegistanda öýe birinji bolup gelýän myhmana uly üns berilýär. Ol ýuwaş we mähirli häsiýetli, gowy degişgen, gowy at-abraýly we iň esasy — "aýagy ýeňil" (gutly gadamly) bolmaly, şonda ol öýe şowlulyk getirer.

Owganystanda baýramçylyga pars elipbiýiniň "sin" harpyndan başlanýan süýji tagamlar taýýarlanylýar. Bu tagamlary diňe bir özleri iýmän, eýsem hökman dost-ýarlaryna hem hödür edýärler. Mundan başga-da, miweleriň ýedi görnüşinden kompot gaýnadylýar. Şeýle-de hökman maşgaladaky çagalaryň sanyna görä ýumurtga gaýnadyp boýamaly. Boýalan ýumurtgalaryň betbagtçylygy dep edýändigi barada yrym bar we Täze ýylda her bir çaga bir ýumurtga iýdirilýär.

Türkiýede Nowruzyň birinji güni adamyň ilkinji bolup gören kişisi ýyl boýy onuň bilen bolar diýlip hasaplanýar. Ýeri gelende aýtsak, şu wagtlar respublikada däp bolan oty köplenç feýerwerkler (atylýan otlar) bilen çalşyrýarlar.

### Esasy tagam
Nowruz baýramynda saçagyň hemme ýerde diýen ýaly hökmany bölegi — gögeren dänedir, ol durmuşy, ýylylygy, bolçulygy we saglygy aňladýar. Ondan taýýarlanylýan esasy tagam bolsa sümelekdir. Rowaýatlara görä, ony ilkinji gezek garyp maşgalanyň enesi öýde tapylan zatlardan — gögeren dänelerden taýýarlapdyr. Olar geljekki abadançylygyň däneleri bolupdyr.

### Näme gadagan
Nowruz bellenilýän wagtynda sögüşmek we uruşmak bolmaz, sebäbi 21-nji martda pars Täze ýyly başlanýar we yrymlara görä, ony nähili garşylasaň, ýylyň hem şonuň ýaly geçer. Bu günlerde kömek sorana "ýok" diýmek bolmaz, emma öýüň bereketi gitmezligi üçin karz pul bermek hem bolmaz. Işlemek bolmaz. Mundan başga-da, soňra ýedi ýyllap keseki ýurtlarda serandjan bolup gezmezlik üçin, baýramyň öň ýanyndaky gijede öýden gitmek maslahat berilmeýär.

### BMG-niň pikiri
"Nowruz — bu diňe bir senenama senesi däl-de, eýsem täzelenmegiň we şatlygyň simwolizmine ýugrulan janly däp-dessurdyr. Asyrlaryň dowamynda geçip gelýän däpler — öýleriň düýpli arassalanmagy, 'Haft Sin' saçagynyň bezelmegi, otuň üstünden bökülmegi, şowhunly köçe festiwallary we naharlar — dünýädäki millionlarça adamy birleşdirip, serhetleri pozýar we baýramy agzybirlik ruhy bilen doldurýar. Bu baýram diňe bir baharyň gelmegini däl, eýsem adamzadynyň täzelenmäge, parahatçylyga we rowaçlyga bolan üýtgemeýän ymtylmasyny aňladýar" — diýlip, BMG-niň saýtynda bellenilýär.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!