Özümiziňki
 Mishel [off]
 Şugün, 17:52

Jüneýit han (Gurbanmämmet serdar) baradaky taryhy maglumatlara we halk arasyndaky gürrüňlere görä, ol ýaşlyk ýyllaryndan başlap dürli çaknyşyklara we söweşlere gatnaşypdyr.
Emma onuň uly göwrümli, taryha giren we özbaşdak serkerde hökmündäki ilkinji uly söweşi Hiwa hanlygynyň goşunyna we barlygyna garşy bolup geçýär. Jüneýit han takmynan 50 ýaşlarynda (käbir çeşmelerde 45-50 ýaş aralygynda) Hiwa hanlygynyň hökümdary Isfendiýar hana we onuň goşunlaryna garşy açyk we uly söweşe girýär.
Bu wakanyň gysgaça taryhy şeýleräk:
•Garşydaşy: Hiwa hanlygy (Isfendiýar han) we onuň weziri Yslam hoja bilen bolan gapma-garşylyklar.
•Ýaşy: 1910-1912-nji ýyllardaky gozgalaňlarda we çaknyşyklarda ol eýýäm 50 ýaş töwereklerindäki kämil, abraýly serdar derejesindedi.
•Söweşiň sebäbi: Hiwa hanynyň türkmen taýpalaryndan (esasanam ýomutlardan) aşa agyr salgytlar talap etmegi we adalatsyz basybalyjylykly syasaty.
Jüneýit han gysga wagtyň içinde Hiwada uly syýasy güýje öwrülip, hatda 1916-1918-nji ýyllarda hanlygyň iş ýüzündäki dolandyryjysyna öwrülýär.
•Jüneýit han 1916-njy ýylda patyşa Russiýasynyň general-gubernatory Galkiniň goşunlaryna garşy, soňra bolsa 1918-1928-nji ýyllar aralygynda Hiwa hanlygynyň çäklerinde we Garagum çöllüginde sowet häkimiýetine (bolşewiklere) garşy basmaçylyk hereketine ýolbaşçylyk etdi.
Gysgaça jemlesek: Ahal we Aşgabat sebitini patyşa ruslaryndan goranlar Ahal serdarlarydyr. Jüneýit han bolsa sebit hökmünde Horezmi (Hiwany/Daşoguzu) gorady we patyşa Russiýasyna däl-de, eýsem has soňra dörän Sowet Russiýasyna (Gyzyl goşuna) garşy söweşdi.
Gökdepe galasynyň goranyşyna (1879–1881-nji ýyllar) diňe bir Ahal türkmenleri däl, eýsem basybalyjy patyşa Russiýasynyň goşunyna garşy bitewi front bolup çykyş etmek üçin Türkmenistanyň dürli sebitlerinden, şol sanda Daşoguz (Hiwa hanlygynyň çägindäki Demirgazyk Horezm) ýomutlaryndan hem köp sanly meýletinçiler we meşhur serdarlar kömege gelipdirler.
Bu waka taryhda türkmen taýpalarynyň we sebitleriniň agzybirliginiň, kyn günde biri-birine arka durmagynyň iň aýdyň mysallarynyň biridir.
Demirgazyk Türkmenlerden Gelen Kömek we Esasy Şahsyýetler
Gökdepe galasynyň gurluşygy we goranyşy baradaky habar Daşoguz sebitine ýetende, ol ýerdäki türkmenler we serdarlar lapeý we atly güýçlerini ýygnap, uzak we kyn Garagum çölüni kesip geçip Ahala gelipdirler. Olaryň arasynda iň görnükli we taryha giren şahsyýetler şulardyr:
•Gulmämmet han (Hanyň özi): Daşoguz sebitiniň ýomutlarynyň uly serdarlaryndan biri. Ol Gökdepe galasyna özüniň saýlama atly ýigitleri bilen gelip, goranyşyň iň agyr günlerinde ahal serdarlary bilen arkalaşykly söweşipdir.
•Pälwan serdar: Demirgazyk sebitden gelen atly goşuna ýolbaşçylyk eden, harby taktikany gowy bilýän batyr serdarlaryň biri.
•Ýomut atlylar topary: Taryhy maglumatlara görä, Daşoguz we Hiwa töwereklerinden Gökdepä tanyş bolmadyk çöl ýollary bilen birnäçe ýüz (käbir çeşmelerde müňe golaý) saýlama atly ýigit kömege gelipdir. Olar galanyň daşynda we içinde duşmana garşy duýdansyz zarbalary urmakda uly rol oýnapdyrlar.
Olaryň Goranyşdaky Roly we Söweş Taktikasy
Daşoguzdan gelen ýomut atlylar topary, esasan, partizanlyk we duýdansyz hüjüm (gabsady) taktikasynda güýçli bolupdyrlar.
1.Duşmanyň üpjünçilik liniýalaryny kesmek: Olar rus goşunlarynyň Hazar deňzinden (Çekişlerden) Gökdepä tarap gelýän gural-ýarag, azyk we suw kerwenlerine çölüň içinde duýdansyz hüjümler gurap, duşmany gowşatmaga synanyşypdyrlar.
2.1879-njy ýyldaky Ilkinji Ýeňiş: Ýomut atlylarynyň we beýleki sebitlerden (Marydan, Tejenden) gelen kömekleriň netijesinde, 1879-njy ýyldaky ilkinji Gökdepe söweşinde general Lomakiniň goşuny masgaraçylykly ýeňlişe sezewar edilýär we yza çekilmäge mejbur bolýar.
3.Galanyň Içindäki Gahrymançylyk: 1880–1881-nji ýyllardaky ikinji, has ganly çaknyşykda hem demirgazykly doganlar gala goragçylary bilen bilelikde soňky ganyna çenli söweşipdirler. Galanyň içinde dökülen gan hemme sebitiň türkmenleriniň ganydy.
Taryhy Netije we Ähmiýeti: Daşoguz türkmenleriniň ýüzlerçe kilometr uzaklykdaky Gökdepe galasyny goramaga gelmegi, türkmen halkynyň Watany goramak ugrundaky umumy barlyşyksyzlygyny görkezýär. General Skobelew hem öz ýazgylarynda türkmenleriň bu agzybirligini we aýratyn hem atly goşunlaryň batyrlygyny gorky hem-de haýranlyk bilen belläp geçipdir. Gökdepe şehitleriniň arasynda Demirgazyk Türkmenistanyň her bir obasyndan diýen ýaly gahryman ogullar bardyr.
Gökdepe galasynyň goranyşyna (1879–1881) hut Mary we Tejen (Murgap hem-de Tejen oazisleri) sebitleriniň teke türkmenleri hem iň işjeň gatnaşan we uly gurbanlyklar beren güýçleriň biridir. Taryhda muňa "Gündogar tekeleriniň kömegi" hem diýilýär.
Ahal oazisine rus goşunlarynyň howp salýandygyny eşiden badyna, Marynyň we Tejeniň han-serdarlary "Bu diňe bir Ahalyň däl, bütin türkmeniň namys we barlyk söweşidir" diýip, gyssagly maslahat (geňeş) geçirýärler.
Mary we Tejen Sebitlerinden Gelen Esasy Serdarlar
Gökdepä tarap guralan kömek ýörişlerine taryha ady altyn harplar bilen ýazylan meşhur serdarlar ýolbaşçylyk edipdir:
•Amanly goç (Amanly serdar): Marydan gelen giden atly goşunyň baş serdary. Ol örän batyr we söweş tewellalygyny gowy bilýän adam bolupdyr. Gökdepe galasynyň içinde ahally doganlary bilen bilelikde iň agyr zrebalara garşy durupdyr.
•Orazmämmet han: Mary sebitiniň iň täsirli hanlaryndan biri. Ol diňe bir esger däl, eýsem söweşijileri azyk, ok-däri we at-ýarag bilen üpjün etmekde uly guramaçylyk işlerini alyp barypdyr.
•Mätäji (Mähtumguly Mätäji): Halk arasynda söweşiji şahyr hökmünde tanalýan Mätäji hem şol döwürde Marydan meýletinçiler toparyna goşulyp, Gökdepä gelýär we elinde ýarag bilen galany goraýar (ol taryhy Gökdepe söweşinde agyr ýaralanýar we şol gahrymançylygy barada şygyrlar ýazýar).
Söweşdäki Rollary we "Gyzyl gezek" hüjümleri
Maryly we tejenli atlylar, esasan, rus goşunlarynyň gury ýer arkaly öňe ilerlemegini bökdemekde uly rol oýnadylar:
1.Tejen gorag liniýasy: Russiýanyň harby hünärmenleri ilki bilen Tejen we Mary ugruny aýratyn saklamaga çalyşsalar-da, bu sebitiň ýigitleri duşmanyň azyk kerwenlerini uly zarbalar astynda goýdy.
2.Duýdansyz Gije Hüjümleri (Çozuşlar): Marydan gelen atly toparlar gije kümüsh reňkli gylyçlary we batyrgaý atly ýörişleri bilen meşhurdy. Olar galanyň daşynda gabawa düşen rus esgerleriniň ok-däri ammarlaryna we tophanalaryna gijelerine duýdansyz çozuşlar edip, duşmanyň hataryna gorky salypdyrlar.
3.Soňky Deme Çenli Söweşmek: 1881-nji ýylyň ýanwarynda, general Skobelew galanyň diwaryny mina bilen partladan gününde, ruszarba güýçlerine garşy iň birinji hatarlarda duranlaryň we şol ýerde gahrymanlarça şehit bolanlaryň arasynda ýüzlerçe maryly we tejenli goç ýigitler bardy.
4. Patyşa Russiýasynyň harby generallary (şol sanda Kuropatkin we Skobelew) öz ýatlamalarynda: "Biz diňe bir Ahalyň däl, eýsem Murgapdan (Marydan) we Tejenden gelen müňlerçe atlynyň hem bize garşy söweşendigini gördük. Türkmenler aýratyn taýpalara bölünseler-de, harby howp inende bir bütewi millet ýaly birleşmegi başarýarlar" diýip haýranlyk bilen ýazypdyrlar.
Gökdepe galasy synandan soň hem, rus goşunlary Mary oazisine aňsatlyk bilen girip bilmediler, sebäbi Maryda eýýäm uly goranyş we söweş tejribesi bolan atlylar taýýardy. Şonuň üçin Patyşa Russiýasy Maryny 1884-nji ýylda söweş bilen däl-de, köp derejede diplomatiýa (parahatçylykly şertnama) arkaly özüne birikdirmeli boldy.
Mary oazisi 1884-nji ýylda parahatçylykly we diplomatik ýol bilen şertnama baglaşyp, patyşa Russiýasynyň tabynlygyna geçmegi kabul eden bolsa-da, Daşoguz sebitiniň (Demirgazyk Horezmiň) türkmenleri, esasanam ýomut taýpalary bu şertnamany we boýun egmegi kabul etmediler. Olar rus basybalyjylaryna garşy göreşmegi ýaragly ýol bilen dowam etdirdiler.
Munuň iň esasy sebäpleri we taryhy ösüşi şeýle boldy:
1. Hiwa hanlygynyň ikitaraplaýyn basyşy
Daşoguz türkmenleri has kyn ýagdaýdadydy. Bir tarapdan patyşa Russiýasynyň goşunlary basyp gelýärdi, beýleki tarapdan bolsa Hiwa hanlygynyň öz hökümdarlary (özbek hanlary) ruslar bilen eýýäm 1873-nji ýylda (Gendeýman şertnamasy arkaly) şertnama baglaşyp, olaryň tabynlygyna giripdi. Hanyň özi ruslara tabyn bolsa-da, Daşoguz türkmenleri ne Hiwa hanyna, ne-de rus general-gubernatorlaryna boýun egdiler. Olar her iki güýje garşy hem erkinlik ugrunda göreşdiler.
2. Ýaragly Garşylygyň Dowam Etmegi
1880-nji we 1890-njy ýyllarda hem-de 20-nji asyryň başynda Daşoguz sebitinde parahatçylyk bolmady. Rus taryhy çeşmelerinde hem Demirgazyk Horezm türkmenleriniň patyşa hökümetiniň kanunlaryny yzygiderli ret edendigi, salgyt tölemekden ýüz öwrendigi we rus harby otredlyaryna duýdansyz hüjümler gurap durandygy bellenilýär.
•1912–1916-njy ýyllarda patyşa Russiýasynyň generallary (mysal üçin, general Galkin) Daşoguz türkmenlerini we Jüneýit hanyň goşunyny boýun egdirmek üçin sebitde örän ganly gysyşlary we jezalandyryş çärelerini geçirdiler.
•Ýöne Daşoguzly ýigitler boýun egmedi. Patyşa Russiýasy 1917-nji ýylda ýykylandan soň hem, Jüneýit han ýolbaşçylygynda bu sebit tä 1928-1936-njy ýyllara çenli bu gezek Sowet Russiýasyna (Gyzyl Goşuna) garşy söweşdi.
Şonuň üçin, hakykatdan hem, türkmen taryhynda Ahal we Mary sebitleri patyşa Russiýasynyň resmi dolandyryşyna (Kaspiýaňsy oblastyna) birikdirileninden soň hem, Daşoguz türkmenleri öz azatlygyny we garaşsyzlygyny gorap, iň soňky pursada çenli ýaragyny elden düşürmän söweşen sebit boldy.
Taryhy maglumatlarda Porsy gala (käbir çeşmelerde Porsu, Porsy şäher) söweşi Patyşa Russiýasynyň goşunlarynyň Daşoguz sebitindäki türkmenleri boýun egdirmek we jezalandyrmak üçin amala aşyran iň ganly amallarynyň biri hökmünde bellenilýär.
Bu waka, esasanam 1916-njy ýylyň başynda general Galkiniň ýolbaşçylygyndaky patyşa rus goşunlarynyň Jüneýit hanyň güýçlerine we ýomut türkmenlerine garşy guran jezalandyryş ýörişi döwründe has aýanyçly häsiýete eýe bolýar.
Harby taryhy maglumatlara we şol döwrüň hasabatlaryna görä, Porsy galada we onuň töwereginde wepat bolan türkmenleriň sany barada şunlar mälimdir:
•Söweşijiler we Parahat Ilat: Porsy galadaky gyrgynçylykda diňe bir eli ýaragly atly ýigitler däl, eýsem galanyň içine we töweregindäki obalara sygynan müňlerçe parahat ilat — aýallar, çagalar we garrylar hem wepat boldy. Rus goşuny galany gurşap alyp, agyr artilleriýa (toplar) we pulemyotlar arkaly gysyş görkezdi.
•Wepat Bolanlaryň Sany: Anyk sanlar barada taryhy çeşmelerde dürli maglumatlar bar, ýöne resmi däl we harby-taryhy hasabatlara görä, Porsy gala we onuň golaýyndaky çaknyşyklarda azyndan 1500–2000 töweregi türkmen (käbir çeşmelerde has köp, bütin sebit boýunça 3000-den gowrak) gahrymanlarça wepat boldy we şehit düşdi.
•Ýitgileriň köp bolmagynyň sebäbi: Rus generaly Galkiniň esgerleri diňe söweşijileri däl, eýsem tutuş obalary we galla ammarlaryny ýakyp, dowarlary sürüp gidipdirler. Suw desgalary we guýular hatardan çykarylypdyr. Ýarag güýjüniň (toplaryň we döwrebap tüpengleriň) deň bolmazlygy, goraýjylaryň arasynda ýitginiň aşa köp bolmagyna getirdi.
Bu ganly söweş Daşoguz türkmenleriniň taryhynda iň uly tragiki wakalaryň biri bolsa-da, halkyň basybalyjylara bolan kine-guduzyny has-da artdyrdy we Jüneýit hanyň daşyna has köp atlynyň ýygnanmagyna we göreşiň dowam etmegine sebäp boldy.
Garadaşly we emreli taýpalary (tireleri) Jüneýit hanyň (Gurbanmämmet serdaryň) alyp baran göreşine örän işjeň gatnaşdylar we onuň goşunyna goşuldylar.
Daşoguz we Hiwa sebitindäki türkmenleriň azatlyk urundaky göreşiniň taryhyna seretsek, Jüneýit han diňe bir özüniň ýomut taýpasyna däl, eýsem bütin sebitdäki türkmen güýçlerine daýanmaga çalyşdy. Bu ýerde garadaşly we emreli taýpalarynyň roly barada şunlary bellemek gerek:
1. Umumy Duşmana Garşy Birleşmek
1910–1916-njy ýyllar aralygynda Hiwa hany Isfendiýar hanyň adalatsyz salgyt syasatyna we zülmüne garşy diňe ýomutlar däl, eýsem sebitde ýaşaýan garadaşly, emreli, çowdur, gökleň ýaly beýleki türkmen taýpalary hem uly närazylyk görkezdiler. Jüneýit han öňe çykanda, bu taýpalaryň serdarlary we ýigitleri ony bütin sebitiň umumy serdary hökmünde ykrar etdiler.
2. Jüneýit hanyň Goşunyndaky Orny
Jüneýit han güýçlenen döwründe, esasan hem 1916-njy ýyldaky uly gozgalaňda we ondan soňra Hiwada häkimiýeti eline alanda, onuň atly goşunynyň (atly nökürleriniň) düzüminde emreli we garadaşly ýigitlerden guralan ýörite bölümler bardy.
•Emreli taýpasy: Özüniň söweşijilik ukyby we batyrlygy bilen tanalýan ýemreliler, Jüneýit hanyň patyşa rus goşunlaryna (general Galkiniň harby otredlaryna) garşy söweşlerinde uly goldaw berdiler.
•Garadaşly taýpasy: Daşoguz sebitinde gadymdan bäri ýaşap gelýän bu taýpa hem Jüneýit hanyň diňe bir harby däl, eýsem syýasy taýdan hem Hiwa hanlygynda durnuklylyk saklamagyna arka durdy.
3. Gyzyl Goşuna (Sowet Rus Goşunyna) Garşy Göreş
1920-nji ýylda Hiwa hanlygy synyp, ýerine Sowet häkimiýeti (Horezm Halk Sowet Respublikasy) gurlandan soň hem, garadaşly we emreli taýpalary Jüneýit hanyň ýolbaşçylygyndaky basmaçylyk hereketini goldamagy dowam etdirdiler. Olar Garagum çölüniň içindäki kyn şertlerde, guýularyň töwereginde guralan goranyş söweşlerine Jüneýit han bilen bilelikde gatnaşdylar.
Gysgaça aýdanymyzda: Jüneýit hanyň daşyna ýygnanan güýç diňe bir tire-taýpa däl-de, eýsem Demirgazyk Türkmenistanyň bütin türkmen ilatynyň birleşen frontydy. Şonuň üçin garadaşly we emreli tireleri hem bu taryhy göreşde Jüneýit hanyň iň wepaly egdeşleriniň hatarynda boldular.

Hakykatdan hem, daşyndan seredeniňde bütin bir halkyň şol döwrüň dünýädäki iň uly imperiýalarynyň birine — Patyşa Russiýasyna garşy gahrymanlarça, ýöne şol bir wagtda hem gurbanlygy gaty köp bolan söweşe girmegine düşünmek ilki başda kyn görünip biler.
Türkmenleriň ruslara garşy şeýle barlyşyksyz we gutarnykly uruşmagynyň arkasynda diňe bir "harby çaknyşyk" däl, eýsem halkyň barlygy, namysy we ýaşaýyş şertleri bilen bagly dört sany örän çüre we düýpli sebäp bardy:
1. "Garaşsyzlyk we Erk" Ýörelgesi (Erkin Ýaşamak Psihologiýasy)
Türkmenler asyrlar boýuň hiç bir daşary ýurt döwletine (ne Eýrana, ne Hywa hanlygyna, ne-de Buhara emirligine) doly tabyn bolman, özbaşdak, erkin ýaşap gelen halkdy. Halkyň aňynda "Garaňkyda galsaň-da, gulgula galma" diýen düşünje bardy. Daşardan gelen islendik ýat güýjüň olaryň erkinligini elinden almak synanyşygy automatic ýagdaýda barlyşyksyz ýaragly garşylyga öwrülýärdi.
2. Ýer-Suw we Geografiki Giňişlik (Ýaşayyş Çeşmesi)
Rus goşunlarynyň gelmegi diňe bir häkimiýetiň üýtgemegi däl, eýsem türkmenleriň bütin durmuş ulgamynyň we ykdysadyýetiniň weýran edilmegi
•Türkmen oazislerinde (Ahalda, Maryda, Tejen-Murgapda, Daşoguzda) ýer we suw iň mukaddes zatdy.
•Patyşa Russiýasynyň maksady bolsa bu strategiýasy taýdan möhüm ýerleri basyp alyp, ýerli halkyň suw we galla çeşmelerini öz gözegçiligine almak, olary salgyda oturtmakdy. Bu bolsa türkmenler üçin açlyk we garyplyk diýmekdi.
3. Namys we Din Faktory
Şol döwrüň düşünjesine görä, bu uruş diňe toprak urşy däl, eýsem "Milli namys we din urşy" (Gaza söweşi) hökmünde kabul edildi. Hristian dinindäki bir imperiýanyň gelip, musulman türkmen topraklarynda agalyk etmek islemesi uly kemsidilme hasaplandy. Gökdepe goranyşynda hem, Jüneýit hanyň göreşinde hem ruhanylaryň, işan-pirleriň halky "Watan we namys ugrunda şehit bolmak mukaddesdir" diýen pelsepe bilen birleşdirip bilmegi şundandyr.
4. Uly Döwletleriň Oýny ("Uly Oýun" / The Great Game)
19-njy asyrda Demirgazykda Russiýa imperiýasy bilen Günorta-gündogarda (Hindistanda) oturan Iňlis imperiýasynyň arasynda Aziýany bölüşmek ugrunda uly bäsdeşlik bar edipdi.
•Ruslar iňlislerden öňürtilemek üçin Türkmenistanyň topraklaryny, esasanam Eýran we Owganystan serhetlerine barýan ýollary tizräk eýelemäge çalyşdy.
•Ýagny, türkmenler öz topraklarynda asuda ýaşap oturan ýerinden, dünýäniň iki sany iň uly harby güýjüniň geosyýasy bähbitleriniň ortasynda galdylar we öz barlygyny goramaly boldular.
Gysgaça jemlesek: Türkmenler rus goşunynyň öz topraklaryna parahatçylyk däl-de, basybalyjylyk, gulçulyk we salgyt getirýändigini gowy bilýärdiler. Şonuň üçin olar güýçleriň deň däldigine (özlerinde diňe gylyç-at we köne tüpeng bar wagty, ruslarda top-pulemyot bardygyna) garamazdan, "Ýa erkin ýaşamak, ýa-da merdana wepat bolmak" diýen taryhy karara geldiler. Bu uruş olar üçin diňe bir syýasy söweş däl, eýsem diri galmak we millet hökmünde ýitip gitmezlik urundaky mukaddes göreşdi.
Hawa, hut şonuň üçindir hem taryhçylar şol döwrüň türkmenleriniň döwletlilik, millet we wepalylyk düşünjesine örän ýokary baha berýärler. Daşyndan seredeniňde olar aýratyn taýpalara, tirelere bölünip ýaşan hem bolsalar, hakykat ýüzünde ýer, ýurt, millet we din ýaly iň mukaddes düşünjeleriň manysyna örän çuňňur we dogry düşünipdirler.
Muny subut edýän esasy taryhy nokatlar şulardyr:
1. Ýurt we Ýer Diňe Bir Toprak Däl, Ol — Namysdy
Şol döwre çenli halk arasynda taýpa dawalary, ýer-suw jedelleri bolan hem bolsa, daşardan uly howp inende türkmenler topragy hususy emläk däl-de, bütewi bir Watanyň bölegi hökmünde görüpdirler. Gökdepe galasy gurnalanda ýa-da Jüneýit han baýdagyny göterende, olar diňe bir obany däl, bütin türkmen at-abraýyny we kimsiniň hem eýelep bilmejek erkin topragyny goradylar.
2. Millet Düşünjesi Resmi Döwletlilikden Öňe Geçdi
Türkmenleriň şol wagtlar bir bitewi merkezi döwleti (resmi patyşalygy ýa-da respublikasy) ýokdy. Ýöne olaryň aňynda "türkmençilik", ýagny bir dilde gürlemek, bir taryhy paýlaşmak we bir däp-dessura uýmak düşünjesi örän berkdi. Ahal gysylanda Daşoguzdan, Marydan, Tejenden atlylaryň gelmegi — olaryň özlerini aýratyn tire däl-de, bir bitewi Millet hökmünde ykrar edendikleriniň iň uly subutnamasydyr.
3. Din — Birleşdiriji Sütün boldy
Olar dini diňe bir şahsy ybadat hökmünde däl, eýsem adalata, ar-namysa we azatlyga bolan ynamyň esasy hökmünde kabul etdiler. Eger-de olar bu terminleriň manysyna gowy düşünmedik bolsalar, dünýäniň iň uly imperiýasynyň modern ýaraglarynyň öňüne diňe gylyç we iman bilen çykmazdylar.
Magtymguly Pyragynyň öňden aýdyp giden: "Teke, ýomut, gökleň, ýazypasyr, çowdur, bir döwlete gulluk etsek bäşimiz..." diýen setirleri şol uruş döwründe her bir türkmen ýigidiniň aňynda eýýäm bir hakyky ideologiýa öwrülipdi.

Ruslar Türkmenistany basyp alan döwründe (XIX asyryň ahyrlarynda) birnäçe şäherleri, galalary we ilatly nokatlary weýran etdiler we halky gyrgyna berdiler. Rus patyşa goşunlarynyň iň elhançy we iň meşhur weýrançylyklary aşakdakylardyr:
1. Gökdepe galasy (1881)
Bu Türkmenistanyň basylyp alynmagyndaky iň pajygaly we iň uly weýrançylykdyr.
•Näme boldy? General Mihail Skobelewiň ýolbaşçylygyndaky rus goşunlary Gökdepe galasyny gabaýarlar. Galanyň diwarynyň aşyndan laým (minagömme) gurnap, ony partladýarlar we gala girýärler.
•Netijesi: Gala doly weýran edilýär. Zenanlar, çagalar we garrylar hem goşulmak bilen müňňeçe adam rehimserlik bilen gyrylýar. Gala içindäki ähli zatlar talanýar we ýakylyp kül edilýär.
2. Mary (Merw) we Murgap oazisi (1884)
Mary söwleşikleri we harby habatlary netijesinde basylyp alnan hem bolsa, sebitde güýçli garşylyklar we weýrançylyklar boldy.
•Näme boldy? Rus goşunlary sebiti doly boýun egdirmek üçin ýerli ilatyň maddy binýadyny sandan çykarmaga çalyşdy.
•Netijesi: Mary töweregindäki köp sanly kiçi galalar we obalar weýran edildi. Has önemlisi, sebitiň ekerançylyk we suw ulgamlaryna uly zeper ýetirildi, bu bolsa ýerli ilatyň iýmit binýadyny çökertdi.
3. Çärjew (Türkmenabat) we Amyderýa boýundaky nokatlar
Hazar deňzinden başlap, uly ekspedisiýalar guralan wagty, basyp alyjylar strategik taýdan möhüm bolan derýa boýundaky nokatlary hem nyşana aldylar.
•Näme boldy? Rus goşunlarynyň öňe gidişligine garşylyk görkezen ýerli kabileleriň mekanlary nyşana alyndy.
•Netijesi: Garşylyk görkezen obalar, galalar we kiçi şäherçeler top okuna tutulyp, ýerle-ýeksan edildi.
4. Sarahs we Etrek-Gürgen sebitleri
Eýran serhedine golaý we günbatar sebitlerdäki türkmen taýpalarynyň (ýomutlaryň we göklenleriň) ýaşan ýerleri hem güýçli weýrançylyga sezewar boldy.
•Näme boldy? General Lazarewiň we beýleki rus generallarynyň ýolbaşçylygyndaky aýratyn harby ýörişler bu sebitleriň üstünden geçdi.
•Netijesi: Rus goşunlary "ýondurmazlyk" we gorky döretmek taktikasyndan peýdalanyp, ýollaryndaky köp sanly obalary ýakyp, galla gorlaryny we mallaryny talap etdiler.
Gysgaça jemlesek: Rus basyp alyşlygy diňe bir şäherleri däl, eýsem asyrlar boýy kemala gelen we türkmenleriň goranyş ulgamy bolan galalary (baryp ýatylan strategik berkitmeleri) nyşana aldy we olary bütinleý diýen ýaly taryh sahypasyndan öçürdi.

Ruslar (Russiýa imperiýasy) bilen türkmenleriň arasyndaky harby çakanyşyklar we uruşlar taryhda bütin bir asyra golaý wagtlaýyn döwri öz içine alýar. Ýöne göni we işjeň harby hereketleriň esasy tapgyry takmynan 20-25 ýyl dowam etdi.
Bu taryhy bäsleşigiň we uruşlaryň esasy tapgyrlaryny aşakdaky ýaly jemlemek bolar:
1. Ilkinji çakanyşyklar we taýýarlyk (1860-njy ýyllar)
Russiýa imperiýasynyň Orta Aziýany basyp almak strategiýasynyň çäginde türkmen taýpalary bilen ilkinji çakanyşyklar 1860-njy ýyllaryň ahyrynda, has takygy 1869-njy ýylda rus goşunlarynyň Krasnowodska (häzirki Türkmenbaşy şäherine) goşun düşürmegi bilen başlandy.
2. Işjeň uruş döwri (1870 — 1885-nji ýyllar)
Bu döwür iň ganly we aýgytly söweşleriň bolup geçen wagtydyr:
•1873-nji ýyl: Hywa ýörişi wagtynda rus goşunlarynyň Daşoguz türkmenlerine garşy geçiren aýandyr we ganly harby hereketleri.
•1879-njy ýyl: Birinji Gökdepe söweşi. Bu söweşde Berdi Myrat hanyň ýolbaşçylygyndaky türkmenler rus goşunlaryny uly ýeňlişe sezewar etdiler.
•1881-nji ýyl (12-nji ýanwar): Ikinji Gökdepe söweşi. General Skobelewiň ýolbaşçylygyndaky rus goşunlary Gökdepe galasyny eýelediler. Bu taryha iň agyr we pajygaly söweşleriň biri hökmünde girdi.
•1884-nji ýyl: Marynyň uruşsyz diýen ýaly boýun egdirilmegi.
•1885-nji ýyl: Daşköpri söweşi (Gusk serhedindäki çakanyşyk). Rus goşunlarynyň Owganystan serhedine golaý ýerdäki penji türkmenleriniň ýerlerini doly eýelemegi bilen harby hereketler esasan tamamlandy.
3. Gysgaça jemleme
•Uruşlaryň umumy dowamlylygy: Esasy işjeň harby hereketler 1869-njy ýyldan 1885-nji ýyla çenli (takmynan 16 ýyl) dowam etdi.
•Netijesi: Bu uruşlaryň netijesinde türkmen ýerleri dolulygyna Russiýa imperiýasynyň düzümine (Kaspiýasty oblasty hökmünde) goşuldy.
Soňra 1916-njy ýylda jahan urşy döwründe (Gurbanmämmet serdar / Jüneýt hanyň ýolbaşçylygynda) we 1918-1930-njy ýyllarda Sowet häkimiýetine garşy (Basmaçylyk hereketi diýlip atlandyrylan) ýene-de uruşlar we gozgalaňlar bolup geçdi. Şonuň üçin giňişleýin seredilende, iki halkyň arasyndaky harby gapma-garşylyklar dürli döwürlerde 60-70 ýyllap gaýtahlanyp durdy diýmek bolar.
Taryha bu tarapdan seretsek, siziň bu pikiriňizde örän uly hakykat bar. Türkmenleriň Russiýa imperiýasyna, soňra bolsa Sowet häkimiýetine garşy görkezen garşylygy Orta Aziýadaky iň uzak durnukly, iň wehşiyana we iň soňky demini alýança dowam eden göreşleriň biridir.
Ýöne taryhy doly we dogry aňlamak üçin bu "ylaşmazlygyň" arkasyndaky sebäplere we hakyky ýagdaýa seretmek gyzykly bolar:
1. Ruhy tarapdan: Boýun egmezlik we Azatlyk söýgisi
Hakykatdan hem, türkmen halky öz azatlygyny we garaşsyzlygyny hemme zatdan ýokary goýan halk. Gökdepe galasyndaky gahrymançylyk, öý-ojagyny goramak ugrundaky iň soňky fully garşylyk munuň subutnamasydyr. Rus taryhçylary we generallary hem öz ýazgylarynda türkmenleriň (aýratyn-da tekerleriň we ýomutlaryň) beýleki sebitler ýaly aňsat boýun egmändigini, olaryň "iň erjel we batyrgaý garşylyk görkezen halk" bolandygyny geň galmak bilen belläp geçipdirler.
2. Siyasy tarapdan: Mejbury we "Ýüzleý" ylaşyklar
Türkmenler bir bütewi döwlet däl-de, aýratyn taýpalardan ybarat bolandygy üçin, Russiýa garşy käte agzybirlik etseler-de, käte dürli syýasy ýagdaýlar ýüze çykypdyr:
•Marynyň birikdirilmegi (1884): Gökdepe pajygasyndan soň, Mary türkmenleri (Mätäji soltan we beýlekiler) has köp döküljek ganyň öňüni almak üçin uruşsyz, diplomatik ýol bilen Russiýa boýun egmäge mejbur boldular. Bu hakyky ylaşyk däl-de, taktiki we mejbury ädimdi.
•Eýran we Hywa howpy: Käbir taryhy şertlerde, käbir türkmen taýpalary Eýran şasynyň ýa-da Hywa hanlygynyň zulumyndan goranmak üçin Russiýadan goldaw gözläpdirler ýa-da wagtlaýyn parahatçylyk şertnamalaryny baglaşypdyrlar.
3. Sowet döwri we Ondan Soňky Syýasat
1920-1930-njy ýyllarda Jüneýt hanyň ýolbaşçylygyndaky "Basmaçylyk" (Garaşsyzlyk) hereketi synandan soň, Türkmenistan doly Sowet düzümine girdi. Şol döwürde:
•Türkmen halky sowet ulgamynyň içinde ýaşady, bilim aldy, II Jahan urşunda fashizme garşy bilelikde söweşdi.
•Ýöne taryhy taýdan halkyň aňynda Russiýanyň basybalyjlykly syýasaty we Gökdepe şähitleri hiç wagt unudylmady. 1991-nji ýylda garaşsyzlyk alnan badyna ilkinji ädimleriň biri hökmünde Gökdepe şähitlerini hatyralamak gününiň bellenilmegi munuň iň uly görkezijisidir.
Jemläp aýtsak: Türkmenler Rus imperiýasyna öz razylygy bilen, "ylalaşyp" boýun egmedi. Bu garaşsyzlyk ugrundaky iň soňky ganyna çenli dowam eden mejbury we agyr söweşleriň netijesidir. Şonuň üçin hem taryhy taýdan türkmen halkyny "erkana, azatlyk söýüji we aňsat-aňsat boýun egmedik halk" hökmünde häsiýetlendirmek doly dogry bolar.
XIX asyryň ahyrynda we XX asyryň başlarynda (has-da Sowet döwründe) Rus we Sowet Gündogarşynaslyk ylymlary Köneürgenje aýratyn gyzyklanma bildirdi. Sebitde şeýle uly ylmy ekspedisiýalar guraldy:
•Arheologlar şäheriň taryhy medeni gatlaklaryny öwrenmek üçin ýörite uly elekleri we torlary ulanyp, gadymy şäheriň topragyny millionlarça gezek göni manyda elekden eläp geçirdiler.
•Olaryň maksady diňe bir "altyn" tapmak däl-de, gadymy teňňeleri (monetalary), küýze döwüklerini, gymmatbaha daşlary, taryhy ýazgylary we şaý-sepleri tapmakdy. Ýöne halkyň arasynda munuň adyna "altyn gözlegçiligi" diýlip at berildi.
2. Altyn we Gymmatbaha Hazynalar Nirä Gitdi?
Halk arasyndaky rowayata öwrülen gürrüňleriň dogry tarapy — şol gazuw-agtaryşlarda hakykatdan hem örän köp mukdarda gadymy Altyn Ordanyň we Harezmşahlaryň döwrüne degişli altyn-kümüş teňňeler, şaý-sepler we gymmatbaha taryhy eksponatlar tapyldy.
•Mesele nämede? Bu tapylan hazynalaryň we iň gymmatly taryhi tapyndylaryň agramly bölegi Türkmenistanda galdyrylmady. Şol döwrüň syýasatyna görä, olar "öwrenilmek we saklanmak üçin" Russiýanyň iň uly muzeýlerine — Sankt-Peterburgdaky Ermitaža we Moskwanyň muzeýlerine äkidildi.
•Şonuň üçin halk içinde "Ruslar biziň topragymyzy eläp, bany-baýlygymyzy, altynlarymyzy alyp gitdiler" diýen hakyky we gussaly gürrüňler galdy.
3. Gizlin "Gara" Arheologlar (Hazyna Gözlegçileri)
Patşa Russiýasynyň bazy serkerdeleri we rəsmi däl täjirleri hem Köneürgenç ýaly gadymy şäherleriň harabalarynda gymmatbaha zatlaryň bardygyny bilip, gizlinlikde ýerli ilaty hakyna tutup, guburlary we köne binalaryň düýbini gazdyryp, altyn tapmaga synanyşypdyrlar. Bu bolsa taryhi ýerleriň bilesigelikde we rehimserlik bilen weýran edilmegine getirdi.
Gysgaça aýtsak: Ruslar Köneürgenji Çingiz han ýaly harby güýç we toplar bilen ýıkmadyar, ýöne siziň aýdyşyňyz ýaly, arheologik we ylmy barlaglar ady astynda şäheriň topragyny düýpli agtardylar, eläp geçirdiler we sebitiň iň gymmatly hazynalaryny, taryhi baýlyklaryny öz merkezlerine (Russiýa) alyp gitdiler. Halkyň hakydasyndaky bu gürrüň şol taryhy talanyň we gussaň yzydyr.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!