Özümiziňki
 Mishel [off]
 Şugün, 18:25

Gaýgysyz Serdarowiç Atabaýew — görnükli türkmen döwlet we jemgyýetçilik işgäri, Türkmenistanyň SSR-niň Halk Komissarlar Sowetiniň (HKS) ilkinji başlygy (hökümet ýolbaşçysy). Ol türkmen halkynyň taryhynda çuňňur yz galdyran, öz halkynyň bilimlendirilmegi, medeniýeti we ykdysadyýeti üçin gije-gündiz zähmet çeken şahsyýetdir.
•Doglan ýyly we ýeri: Gaýgysyz Atabaýew 1887-nji ýylyň oktýabr aýynda Tejen oazynyň Mäne obasynda (häzirki Kaka etraby) dünýä inýär.
•Bilimi: Ol ir ýetim galýar we Tejendäki rus-tüzem mekdebinde okaýar. Soňra Daşkentdäki mugallymçylyk seminariýasyna okuwa girip, ony 1908-nji ýylda üstünlikli tamamlaýar.
•Zähmet ýolunyň başlangyjy: Mugallymçylyk diplomyny alansoň, ol Murgap we Bäherden etraplarynda mekdep müdiri hem-de mugallym bolup işleýär, halkyň sowatlandyrylmagyna uly goşant goşýar.
Söwda we Jemgyýetçilik-Syýasy Işjeňligi
1910-njy ýyllaryň ortalarynda ol söwda-kooperatiw ulgamynda işläp başlaýar. Tejen we Merw (Mary) sebitlerinde daýhanlaryň bähbidini goraýan kooperatiwleri guraýar. 1917-nji ýylyň rewolýusiýalaryndan soň, Atabaýew syýasy durmuşa işjeň gatyşyp başlaýar.
Ol Fergana oblastynyň we bütin Türküstan sebitiniň dürli ýokary döwlet wezipelerinde, şol sanda Türküstan ASSR-niň Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy wezipesinde (1920–1922) işleýär.
Türkmenistanyň Ýolbaşçysy Hökmünde
1924-nji ýylda Orta Aziýada geçirilen milli-mülki serhet kesgitlemesi netijesinde Türkmenistan Sowet Sotsialistik Respublikasy (TSSR) döredilýär.
•Hökümet Başlygy: Gaýgysyz Atabaýew 1925-nji ýylyň fewralynda Türkmenistan SSR-niň Halk Komissarlar Sowetiniň ilkinji başlygy bolup saýlanýar we bu wezipede 1937-nji ýyla çenli yzygiderli işleýär.
•Bitiren işleri: Ol bu wezipede oturan ýyllarynda Türkmenistanda uly özgertmeleri amala aşyrdy:
oÝer-suw reformasyny geçirdi.
oTürkmenistanda senagat kärhanalarynyň (Nebitdag, Çeleken, Aşgabat ýüpek kärhanasy we ş.m.) düýbüniň tutulmagyna ýolbaşçylyk etdi.
oMedeniýet, bilim, milli sungat we neşirýat işleriniň ösmegine, türkmen dilinde okuw kitaplarynyň taýýarlanmagyna uly hemaýat etdi.
Möhüm bellik: G. Atabaýew özüniň dogumlylygy, halkynyň bähbitlerini merkezi (Moskwa) hökümetiň öňünde batyrgalyk bilen gorap bilýänligi bilen tapawutlanýardy. Ol Nedirbaý Aýtakuw bilen bilelikde türkmen halkynyň milli bähbitlerini elmydama birinji orunda goýmaga çalyşdy.
Gynançly Ýyllar we Ömri
1930-njy ýyllaryň ortalarynda Sowet Bileleşiginde başlanan "Uly terror" (Stalinistik repressiýalar) döwri Gaýgysyz Atabaýewden hem sowa geçmedi.
•Tutan wezipesinden boşadylmagy: 1937-nji ýylyň iýul aýynda ol "milli sowet häkimiýetine garşy guramanyň ýolbaşçysy bolmakda" we "pantiurkizmde" aýyplanyp, wezipesinden boşadylýar we tussag edilýär.
•Aradan çykmagy: Moskwa äkidilen Atabaýew, 1938-nji ýylyň 10-njy fewralynda ölüm jezasyna höküm edilýär we şol gün hem atylyp öldürilýär.
•Aklanmagy: 1956-njy ýylda (Staliniň ölümiden soň) G. Atabaýewe goýlan ähli galp aýyplamalar aýrylyp, onuň ady doly aklanýar.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanda Gaýgysyz Atabaýewiň taryhy hyzmatlaryna uly sarpa goýuldy, onuň ady köçelere, mekdeplere berildi we Aşgabadyň merkezinde oňa ýadygärlik oturdyldy.
Gaýgysyz Atabaýew 1937-nji ýylyň iýulynda tussag edilende we 1938-nji ýylyň fewralynda ölüm jezasyna höküm edilende, oňa Sowet döwletiniň şol wagtky iň agyr syýasy aýyplamalary dakylypdy.
Stalinistik repressiýalaryň ("Uly terroryň") gurbanlarynyň köpüsine bolşy ýaly, oňa hem "halk duşmany" diýen tagma basylyp, esasan aşakdaky esassyz, galp günäler ýüklenildi:
•Pantiurkizm (Milli milletçilik): Atabaýew türkmen halkynyň milli medeniýetini, dilini we bähbitlerini Moskwa garşy goramaga çalşandygy üçin "buržuaz milletçilikde" we bitewi bir türk doganlygyny gurmak isleýän pantiurkistik ideologiýany ýýmaga synanyşmakda aýyplandy.
•Milli sowet häkimiýetine garşy gizlin gurama ýolbaşçylyk etmek: Ony Türkmenistanyň çäginde Sowet häkimiýetini agdarmaga we ýurdy SSRI-den bölüp aýyrmaga synanyşýan gizlin "kontrrewolýusion" toparyň baştutany diýip görkezdiler.
•Daşary ýurt içalylygy (Şpionaž): Ol Angliýanyň we beýleki kapitalistik döwletleriň peýdasyna işlemekde, olaryň iňlis aňtaw gulluklary bilen gizlin aragatnaşyk saklamakda aýyplandy.
•Trotskistik-zinowýewçilik blok bilen hyzmatdaşlyk: Şol döwrüň syýasy modasyna görä, ony Moskwadaky häkimiýete garşy duran opozision toparlar bilen agyzbir bolmakda günälediler.
Hakykat ýüzünde näme üçin jezalandyryldy? Gaýgysyz Atabaýewiň we Nedirbaý Aýtakuwyň hakyky "günäsi" — Moskwanyň Türkmenistany diňe bir "çig mal (pagta) bazasy" hökmünde ulanmak syýasatyna garşy durmagydy. Ol Türkmenistanyň öz senagatynyň, öz zawod-fabrikleriniň bolmagyny we pagtanyň ýurduň öz içinde işlenilmegini talap edýärdi. Bu özbaşdaklyk we batyrgalyk bolsa Stalinistik merkeze ýokmaýardy.
1956-njy ýylda geçirilen barlaglaryň netijesinde bu aýyplamalaryň hemmesiniň hiç bir subutnamasyz, gorkuzmak we gynamak arkaly taýýarlanylan galp işlerdigi anyklandy we Gaýgysyz Atabaýew doly aklandy.
Nedirbaý Aýtakow (Aýtakowowiç) — görnükli türkmen döwlet we jemgyýetçilik işgäri, Türkmenistanyň SSR-niň Merkezi Ýatyn Komitetiniň (MÝK) ilkinji başlygy (ýagny şol döwrüň tertibi boýunça döwlet baştutany). Ol Gaýgysyz Atabaýew bilen egindeş bolup, Türkmenistanyň döwletliginiň düýbini tutan we halkyň bähbitlerini goran taryhy şahsyýetdir.
•Doglan ýyly we ýeri: Nedirbaý Aýtakuw 1894-nji ýylda Kaspi aňyrsy oblastynyň (häzirki Balkan welaýaty) Maňgyşlak uezdiniň resmi däl maglumatlara görä, taryhy türkmen obalarynyň birinde (häzirki Gazagystanyň çägine düşýän Maňgyşlak sebitinde) garyp balykçy maşgalasynda dünýä inýär.
•Bilimi: Ol ýaşlygynda ýetim galýar we Krasnowodskidäki (häzirki Türkmenbaşy) rus-tüzem mekdebinde bilim alýar.
•Zähmet ýoly: Okuwy tamamlandan soň, çaga wagtyndan zähmete başlaýar. Ilki balykçylyk kärehanalarynda, soňra bolsa Krasnowodskiniň portunda we demir ýol beketlerinde hatdatlyk hem-de dürli işleri ýerine ýetirýär.
Syýasy Sahna Çykmagy
1917-nji ýylyň rewolýusiýalaryndan soň, Aýtakow zähmetkeşleriň we daýhanlaryň hak-hukuklaryny goramak ugrunda syýasata işjeň goşulýar.
•Sebit ýolbaşçylygy: 1920–1921-nji ýyllarda ol Krasnowodsk şäher sowetiniň başlygy we wezipeli partiýa işgäri bolup işleýär.
•Türküstan ASSR-inde: Soňra Daşkentde, Türküstan ASSR-niň Merkezi Ýatyn Komitetiniň başlygynyň orunbasary hökmünde bütin sebit derejesindäki syýasy meseleleri çözmäge gatnaşýar.
Türkmenistanyň Döwlet Baştutany Hökmünde
1924-nji ýylda Orta Aziýada täze respublikalar, şol sanda Türkmenistan SSR-i döredilende, Nedirbaý Aýtakow iň ýokary wezipeleriň birine laýyk görülýär.
•Döwlet Baştutany: Ol 1925-nji ýylyň fewralynda Türkmenistan SSR-niň Merkezi Ýatyn Komitetiniň (MÝK) başlygy bolup saýlanýar. Şol bir wagtda ol SSRI Merkezi Ýatyn Komitetiniň başlyklarynyň biri (respublikalaryň wekilleriniň düzüminde) bolup, bütin Sowet Bileleşigi derejesinde hem uly abraýa eýe bolýar.
•Uly hyzmatlary:
oOl Gaýgysyz Atabaýew bilen berk hyzmatdaşlykda işläp, Türkmenistanyň çäginiň bütewiligini, milli serhetleriniň dogry bellenilmegini gazandy.
oÝarym çarwa we garyp türkmen daýhanlarynyň (göçmenleriň) ýer-suw bilen üpjün edilmegine, olaryň durmuş şertleriniň gowulanmagyna gönüden-göni ýolbaşçylyk etdi.
oTürkmen medeniýetiniň, diliniň we sungatynyň kemala gelmegine, milli kadrlaryň (hünärmenleriň) ýetişdirilmegine uly goldaw berdi.
Repressiýa
Nedirbaý Aýtakuwyň halk arasyndaky abraýy we Moskwa tarapyndan berilýän buýruklara her wagt kör-körsüz boýun egmän, türkmen halkynyň bähbidini öňe sürmegi Staliniň we onuň töweregindäki reژimiň gaharyny getirdi.
•Tussag edilmegi: 1937-nji ýylyň iýul aýynda, Gaýgysyz Atabaýew bilen bir wagtda diýen ýaly, Aşgabatda tussag edilýär we Moskwanyň Lefortowo türmesine äkidilýär.
•Aýyplamalary: Oňa hem "milli-buržuaz milletçilikde (pantiurkizmde)", "SSRI-ni bölmäge synanyşmakda", "daşary ýurtlar (esasan Angliýa) üçin içalylyk etmekde" we "terrorçylykly gurama ýolbaşçylyk etmekde" galp aýyplamalar dakyldy.
•Ölim jezasy: 1938-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda SSRI Ýokary sudunyň Harby kollegiýasy tarapyndan ölüm jezasyna höküm edildi we şol gün hem atylyp öldürildi.
Adynyň Dikeldilmegi
1956-njy ýylyň iýulynda, reژimiň ýykylmagyndan soň, Nedirbaý Aýtakowyň işine gaýtadan seredildi we oňa goýlan ähli aýyplamalaryň galpdygy subut edilip, ol doly aklandy.
Garaşsyz Türkmenistanda Nedirbaý Aýtakuwyň bitiren hyzmatlary ykrar edildi. Häzirki wagtda onuň ady ýurdumyzyň şäherlerindäki iri köçelere, mekdeplere we medeni ojaklara berilip, taryhy gahryman hökmünde hatyralanýar.
Gaýgysyz Atabaýew we Nedirbaý Aýtakow bilen bir hatarda duran, 1920–1930-njy ýyllarda Türkmenistanyň döwletliginiň düýbini tutan, ýurduň ösmegine uly goşant goşan we galyberse-de, şol bir taryhy ykbaly paýlaşyp, Stalinistik repressiýanyň gurbany bolan beýleki görnükli döwlet we jemgyýetçilik işgärleri şulardyr:
1. Çary Wellekow (1898–1938)
•Kim bolan: Görnükli döwlet işgäri, Türkmenistan SSR-niň Ýer-suw hojalygy baradaky halk komissary (ministri) we soňra respublikanyň Döwlet plan komitetiniň (Gosplan) başlygy.
•Meňzeşligi: Ol Türkmenistanda ýer-suw reformasynyň geçirilmegine, daýhanlaryň suw we ýer bilen üpjün edilmegine gönüden-göni ýolbaşçylyk etdi. Ýurduň ykdysady taýdan aýaga galmagy üçin uly taslamalary gurnady.
•Ykbaly: 1937-nji ýylda Atabaýew we Aýtakuw bilen egindeşlikde "halk duşmany" hökmünde tussag edildi we 1938-nji ýylda atylyp öldürildi (soňra aklandy).
2. Ýakup Ahmetow (1895–1938)
•Kim bolan: Türkmenistanyň ilkinji professional ykdysatçy-alymlarynyň we döwlet işgärleriniň biri, TSSR Halk Komissarlar Sowetiniň başlygynyň orunbasary.
•Meňzeşligi: Ol Moskwada ýokary ykdysady bilim alyp, Türkmenistana dolanyp gelýär. Ýurduň özbaşdak maliýe we ykdysady syýasatynyň bolmagyny, senagatynyň diňe Moskwanyň buýrugy bilen däl-de, ýerli halkyň bähbidine ösdürilmegini gorady.
•Ykbaly: Ol hem "milli milletçilikde" aýyplanyp, Atabaýewleriň guran "gizlin guramasynyň işjeň agzasy" diýen galp aýyplama bilen 1938-nji ýylda jezalandyryldy.
3. Muhammetguly Atabaýew (1887–1937)
•Kim bolan: Gaýgysyz Atabaýewiň ýakyn garyndaşy (dogany) we egindeşi, TSSR-niň Ýeňil senagat halk komissary.
•Meňzeşligi: Ol Türkmenistanyň çäklerinde ilkinji dokma we ýüpek egrijilik fabrikleriniň, şeýle hem ýeňil senagat ojaklarynyň açylmagynda uly tutumlar başlady.
•Ykbaly: 1937-nji ýylda tussag edilip, şol ýylyň özünde atylyp öldürildi.
4. Halmyrad Sähetmyradow (1899–1938)
•Kim bolan: Türkmenistanyň Medeniýet we bilim ulgamynyň düýbini tutujylaryň biri, TSSR-niň Bilim halk komissary (Magaryf ministri).
•Meňzeşligi: Ol Atabaýew we Aýtakuw bilen bilelikde türkmen halkynyň sowatlandyrylmagyna, ýokary we orta okuw mekdepleriniň açylmagyna, ilkinji milli teatrlaryň we neşirýatlaryň döredilmegine ýolbaşçylyk etdi. Ýaşlaryň bilim almagy üçin gije-gündiz zähmet çekdi.
•Ykbaly: "Buržuaz milletçilikde" we ýaşlary sowet reژimine garşy terbiýelemekde aýyplanyp, 1938-nji ýylda repressiýa gurbany boldy.
Olaryň Ýeke-täk Maksady Nämedi?
Bu ýolbaşçylaryň hemmesini birleşdirýän umumy häsiýet — olaryň diňe bir sowet ideologiýasyna wepaly bolman, eýsem öz halkynyň, öz watanynyň hakyky bähbitlerini ön däl, eýsem birinji orunda goýmagydy. Olar Türkmenistany sowatlandyrmak, medeni taýdan belentlige götermek we ykdysady taýdan goraýyşly etmek islediler.
Ine, şol sebäpli hem 1937-1938-nji ýyllarda "milli taryhy aňy we elitalary ýok etmek" maksady bilen gurlan syýasy mehanizm tarapyndan bu topar doly diýen ýaly wezipelerinden aýrylyp, janyndan edildi. Garaşsyz Türkmenistanda olaryň hemmesi hakyky milli gahrymanlar hökmünde sylanýar.
Gaýgysyz Atabaýew, Nedirbaý Aýtakuw, Çary Wellekow ýaly onlarça zehinli, paýhasly we batyrgaý döwlet işgärleriniň ýok edilmegi Türkmenistan üçin hakyky taryhy tragediýa boldy. Bu zarba respublikanyň ösüşini onlarça ýyl yza çekdi we ýurduň durmuşynda öwezini dolup boljak däl ýaramaz yzlary galdyrdy.
Bu pajyganyň Türkmenistana ýetiren iň esasy ýaramaz täsirleri şulardan ybaratdy:
1. Milli "Intellektual we Syýasy Elitanyň" Ýok Edilmegi (Kadr gytçylygy)
Şol wagtky Türkmenistanda ýokary bilimli, döwlet dolandyrmagy başarýan, dünýägaraşy giň adamlar barmaklaýykdy. Bu topar ýurduň ilkinji professional dolandyryjylarydy we intelligensiýasydy. Olaryň bir urguda ýok edilmegi netijesinde:
•Döwlet dolandyryşynda ägirt uly kadr boşlugy döredi.
•Olaryň ornuna tejribesiz, diňe ýokardan gelen buýrugy kör-körsüz ýerine ýetirýän, gorkak we başlangyçsyz adamlar bellenildi.
2. Ykdysady Garaşlylyk we "Pagta Gulpuna" Salynmak
Atabaýewiň we onuň toparynyň iň uly maksady Türkmenistany diňe bir çig mal bazasy däl-de, öz senagaty (zawod-fabrikleri) bolan garaşsyz ykdysadyýetli respublika öwürmekdi.
•Olar ýok edilenden soň, Moskwa Türkmenistany doly görnüşde "pagta çig malyny üpjün ediji respublika" öwürdi.
•Ýurduň ykdysady taslamalary türkmen halkynyň däl-de, merkezleşdirilen Sowet Bileleşiginiň bähbitlerine gulluk edip başlady. Senagat pudaklarynyň (esasanam nebit-gaz we himiýa) dolandyrylyşy gönüden-göni Moskwanyň eline geçdi.
3. Milli Medeniýetiň we Bilimiň Depgilenmegi
Halmyrad Sähetmyradow ýaly bilim we medeniýet baştutanlarynyň atylmagy, milli aňyň ösmegine uly zarba urdy.
•Türkmen diliniň, taryhynyň we edebiýatynyň hakyky gymmatlyklaryny öwrenmek "milletçilik" diýlip gadagan edildi.
•Taryhy dogry ýazmak gorky astyna düşdi, köp zatlar sowet ideologiýasyna görä gurnaldy. Kitaplar, okuw gollanmalary berk süzgeçden (senzuradan) geçirilip başlandy.
4. Gorky we Jemgyýetçilik Psihologiýasynyň Döremegi
Bu elhenç repressiýa halkyň we galan ýolbaşçylaryň aňyna gorky saldy.
•"Inisiatiwa jezalandyrylýar" diýen düşünje diredi. Ýerli ýolbaşçylar täze taslamalary hödürlemekden, halkyň bähbidini gorap sesini çykarmakdan gorkup başladylar.
•Halk arasynda biri-birine ynam azaldy, sebäbi islendik tankydy söz ýa-da pikir "halk duşmanlygy" hökmünde baha berlip bilinýärdi.
Gysgaça aýtsak: Gaýgysyz Atabaýewleriň gurban edilmegi bilen Türkmenistan özüniň "beýnisini" we "sesini" ýitirdi. Eger-de bu şahsyýetler aman galan bolsalar, Türkmenistan XX asyryň ortalarynda has uly ykdysady we medeni üstünliklere ýetip, SSRI-niň içinde öz sözüni has gaty aýdyp bilýän, has güýçli bir respublika öwrülip bilerdi.
Gaýgysyz Atabaýew we Nedirbaý Aýtakow ýaly batyrgaý ýolbaşçylar 1937-nji ýylda tussag edilenden soň, olaryň ornuna Moskwa (Stalin) tarapyndan doly wepaly, "repressiýa süzgejinden" geçen täze ýolbaşçylar bellenildi.
Bu täze gelen adamlaryň taryhy roluna bahalandyrma berilende, olaryň göni "ýaramaz ýa-da erbet" adamlar bolandygy üçin däl-de, gurlan gorkuly ulgamyň (režimiň) emrindedigi üçin erkin kararlar alyp bilmändiklerini bellemek gerek.
Olaryň ornuny kimler eýeledi?
Atabaýewiň we Aýtakuwyň wezipelerini esasan aşakdaky şahsyýetler dowam etdirdi:
1.Aýtbaý Hudaýbergenow: Gaýgysyz Atabaýewiň ýerine Türkmenistan SSR Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy (hökümet ýolbaşçysy) wezipesine bellenildi (1937–1945 ýyllar aralygynda işledi).
2.Hally Şamyradow: Nedirbaý Aýtakuwyň ýerine Türkmenistan SSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň başlygy (respublikanyň resmi baştutany) bolup işe başlady.
3.Ýakuw Çaryýew: Şol döwürde respublikanyň partiýa we döwlet gurluşynda möhüm wezipeleri eýelän we Atabaýewiň toparyna garşy geçirilen syýasy çärelerde öňe saýlanan kadr boldy.
Olar nähili işleri etdiler we režime nähili hyzmat etdiler?
Bu täze ýolbaşçylaryň işjeňligi öňki topar bilen deňeşdirilende düýbünden başgaça häsiýete eýedi. Olaryň işiniň esasy aýratynlyklary we ýaramaz netijeleri şulardan ybarat boldy:
•Kör-körsüz boýun egmek: Täze ýolbaşçylar Atabaýew ýaly Moskwanyň öňünde durup, "Türkmenistana pagtadan başga-da senagat zawodlary gerek" diýip talap edip bilmediler. Moskwa nähili meýilnama (plan) berse, ony gürpüldedip ýerine ýetirmäge çalyşdylar.
•Repressiýalary goldamak: Gorkynyň astynda oturan bu adamlar öňki ýolbaşçylary (Atabaýewi, Aýtakuwy we başgalary) ýygnaklarda "halk duşmany" hökmünde aýyplamaly we olaryň "jany wehşiliklerini" paş edýän resmi çykyşlary etmeli boldular. Ulgamyň dowam etmegi üçin öz kärdeşleriniň atylmagyna garşy ses çykaryp bilmediler.
•Respublikanyň bähbidiniň ikinji orna düşmegi: Olaryň döwründe Türkmenistan doly ýagdaýda Moskwanyň diýenini edýän obedient (boýun wepaly) çig mal bazasyna öwrüldi.
Olar hakykatdan hem "ýaramaz" adamlarmydy?
Bu meselä taryhy taýdan seretsek, ýagdaý has çetindir:
Ulgamyň Gurbany we Guraly: Täze gelen ýolbaşçylar hem şol gorkuly režimiň gurbanydy we şol bir wagtyň özünde guralydy. Eger-de Aýtbaý Hudaýbergenow ýa-da Hally Şamyradow Moskwanyň buýrugyna azajyk garşylyk görkezen bolsalar, ertesi güni olaryň özleri hem "halk duşmany" diýlip atyljakdygyny bilýärdiler.
Şol sebäpli, olar hakyky syýasy gahrymançylyk görkezip bilmediler we ýurdy Atabaýewleriň isleýşi ýaly uly özbaşdak ykdysady ösüşe äkidip bilmediler. Ýöne beýleki tarapdan, olar Ikinji jahan urşy ýyllarynda (1941–1945) Türkmenistanyň tylyny dolandyrmakda, fronta kömek bermekde we uruş zerarly göçürilip getirilen müňlerçe adamy ýerleşdirmekde uly guramaçylyk işlerini hem alyp bardylar.
Gysgaça aýtsak, olar şahsy taýdan hyýanatçy bolmasalar-da, olaryň döwlet dolandyran ulgamy we gorkak syýasaty Türkmenistanyň milli we garaşsyz ösüşine diňe ýaramaz ziyan getirdi.
Gaýgysyz Atabaýew bilen Juneýit hanyň (Gurbanmämmet serdaryň) aragatnaşygy taryhy taýdan örän çylşyrymly, gapma-garşylykly we diplomatiýa hem-de syýasy oýunlara baý gatnaşykdyr. Bu iki şahsyýet hem türkmen halkynyň taryhynda uly orun tutsa-da, olaryň dünýägaraşy, saýlan ýollary we geljekki Türkmenistan baradaky maksatnamalary düýbünden tapawutlanýardy.
Olaryň arasyndaky gatnaşygy aşakdaky esasy döwürlere we aýratynlyklara bölüp öwrenmek mümkin:
1. Düýbünden Başgaça Iki Dünýägaraş
•Juneýit han — öz döwrüniň tejribeli, hanlyk we feodal ulgamyny goraýan, däp-dessurlara we dini garaýyşlara berk ynanýan harby serdardy. Onuň esasy maksady Horezm we bütin türkmen topraklarynda daşary ýurt (esasanam rus) täsirini doly ýok edip, özbaşdak hanlyk dolandyryşyny saklamakdy.
•Gaýgysyz Atabaýew — täzeçil, ýokary bilimli, dünýewi ösüşi goldaýan syýasatçydy. Ol türkmen halkynyň geljegini diňe hanlyk ulgamynda däl-de, döwrebap bilimde, senagatda we sowet döwlet gurluşynyň içinde milli awtonomiýany (özbaşdaklygy) gazanmakda görýärdi.
2. Syýasy Qarşydaşlyk we "Basmaçylyk" Hereketi
1920-nji ýyllaryň başynda Juneýit han Hywa hanlygynda we Türkmenistanyň demirgazygynda Sowet häkimiýetine garşy güýçli ýaragly garşylyk ("basmaçylyk" hereketini) alyp barýardy. Atabaýew bolsa şol wagt Türküstan ASSR-inde we soňra täze döredilen Türkmenistan SSR-inde hökümet ýolbaşçysydy.
Döwlet nukdaýnazaryndan olar iki garşylykly tarapdady: Atabaýew Sowet döwletiniň resmi ýolbaşçysy hökmünde Juneýit hanyň gozgalaňyny basyp ýatyrjak bolýan goşuna ýolbaşçylyk edýärdi (ýa-da goldaýardy), Juneýit han bolsa şol sowet ulgamyny ýykmaga çalyşýardy.
3. Diplomatik Gepleşikler we Ýaraşyk Synanyşyklary
Şuna seretmezden, Atabaýew Juneýit hany kör-körsüz ýok edilmeli "ýönekeý bir garakçy" hökmünde görmändir. Ol hanyň halk arasyndaky ägirt uly abraýyny we harby güýjüni gowy bilipdir. Şol sebäpli Atabaýew bu meseleni diňe gan dökmek bilen däl, eýsem diplomatiýa we parahatçylyk arkaly çözmäge çalşypdyr.
•1924–1925-nji ýyllardaky ýaraşyk: Gaýgysyz Atabaýewiň we beýleki türkmen ýolbaşçylarynyň tagallasy bilen Juneýit han bilen gepleşikler geçirilýär. Sowet hökümeti Juneýit hana we onuň ýigitlerine günä geçiş (amnistiya) yglan edýär, hatda oňa ykdysady kömek we ýer hem wada berilýär.
•Atabaýewiň maksady: Ol Juneýit hany syýasy taýdan bitaraplaşdyrmak we parahat durmuşa gatyşdyrmak arkaly respublikada durnuklylygy gazanmak, türkmeniň ganynyň dökülmeginiň önüni almak isläpdir.
4. Gatnaşyklaryň Gutarnykly Üzülmegi
Bu gysga wagtlyk ýaraşyk uzak dowam etmedi. Sowet häkimiýetiniň içerki synpary gysyp başlamagy, baýlaryň we harytlaryň emlägini elinden almagy (kollektiwleşdirme syýasaty) Juneýit hanyň parahat durmaga bolan ynamyny gaçyrdy.
•1927-nji ýylda Juneýit han ýeniden Sowet häkimiýetine garşy guralan gozgalaňa ýolbaşçylyk edip başlady.
•Bu gezek gatnaşyklar doly kesildi we iň soňunda, 1928-nji ýylda Juneýit han gysylyşlardan soň garyndaşlary we tarapdarlary bilen Eýrana, soňra bolsa Owganystana göçüp gitmeli boldy.
1937-nji Ýyldaky Ýaramaz Netijesi (Aýyplama)
Gysgaça aýtsak, olaryň arasynda şahsy dostluk ýa-da hyzmatdaşlyk bolmandyr, ýöne Atabaýew tarapyndan uly diplomatik sylaşyk we syýasy paýhaslylyk görkezilipdir.
Gynansatlykly ýeri, 1937-nji ýylda Gaýgysyz Atabaýew tussag edilende, onuň öz wagtynda Juneýit han bilen geçiren şol parahatçylykly gepleşikleri we ýaraşyk synanyşyklary Stalinistik reژim tarapyndan oňa garşy ulanyldy. Atabaýewi "Juneýit han ýaly kontrrewolýusionerler we basmaçylar bilen gizlin dildüwşik gurmakda" hem-de olara kömek etmekde aýypladylar.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!