Täzeje
 Mugallyma [off]
 Şugün, 14:35

Diňe dostlarym üçin ýazdym
Marmosetleri (Marmosets) ýa-da Tamarinleri barada nqme bilýňiz!. Bu jandarlar özüniň akyllylygy we edil adam ýaly hereketleri bilen hemmeleri özüne bendi edýärler.
Geliň, siziň üçin şadyýan we betjihan aýratynlyklaryňyz esasynda bu maýmynjyklar barada gyzykly maglumatlary gözden geçireliň:
1. "Bitini gözlemek" — Aslynda näme?
Bu maýmynlar biri-biriniň (ýa-da eýesiniň) saçyny,egin-başyny yzygiderli dörüp, "bitini gözleýän" ýaly hereket edýärler. Bilim dilinde muňa "grooming" (arassalanmak) diýilýär.
•Bu diňe bir hapa arassalamak däl, eýsem uly bir ynanyşmak we söýgi alamatydyr.
•Eger bir maýmynjyk siziň egninize çykyp, saçlaryňyzy dörüp başlasa, diýmek, ol sizi öz maşgalasynyň bir agzasy hökmünde kabul edipdir.
2. Adam ýaly tyrjaýyşlary we häsiýetleri
Bu kijijik maýmynlar gaty duýguly we akylly jandarlardyr. Olaryň ýüz keşbi (mimikasy) adamyňka gaty meňzeş:
•Geň galanlarynda gözlerini tegelek açýarlar.
•Gahar we gorky duýgularyny ses we hereket bilen anyk görkezýärler.
•Eldeki bolanlarynda eýesine gaty baglanýarlar, onuň göwün-göterijisi we şadyýan hemrasy bolýarlar.
3. "Jübi maýmynlary" (Pigme Marmoset)
Kijijik maýmynlaryň içinde iň meşhury Pigme Marmosetdir. Olara köplenç "jübi maýmynjykları" hem diýilýär.
•Agramy: Bary-ýogy 100-150 gram töweregi (edil bir sany uly alma ýaly).
•Boýy: Guýrugyndan başga boýy gaty gysga, takmynan 12-15 sm.
•Betligi: Bular gaty bilesigeliji we hereketli. Öýde saklananda her bir zady dörüp, barlap görmegi gowy görýärler. Olaryň bu betligi adamyň keýpini göterýär.
4. Elde saklamagyň aýratynlyklary
Eger şeýle maýmynjygy öýde saklamak barada oýlanýan bolsaňyz, şu zatlary bilmek möhümdir:
•Üns we söýgi: Olar ýeke galmagy hiç gowy görmeýärler. Eger olara ýeterlik üns berilmese, gussa batyp, hatda kesel hem bolup bilýärler.
•Iýmiti: Tebigatda olar agaç şirelerini, miweleri, mör-m अंजामleri we mör-möjekleri iýýärler. Öý şertlerinde-de ýörite iýmitler we ter miweler bilen bakylmaly.
•Ýylylyk: Olar tropiki jandarlar bolany üçin sowugy halamaýarlar, hemişe ýyly gurşawy gowy görýärler.
Gysgaça aýtsak: Egnňizde oturyp, saçyňyz bilen oýnaýan, özüniň çuslugy we oýunçyllygy bilen durmuşyňyza reňk goşýan bu maýmynjyklar
Makakalar (Macaques) — maýmynlar dünýäsiniň iň akylly, iň çeýe we adama iň ýakyn durýan toparlarynyň biridir. Siziň ýokarda agzan kijijik, jübi maýmynjyklarňyzdan tapawutlylykda, makakalar has uly, güýçli we özboluşly "häsiýetli" maýmynlardyr.
Olaryň iň esasy aýratynlyklary şulardan ybarat:
1. Daşky keşbi we Ölçegleri
•Gabyrtaklary (Ýaňaklary): Makakalaryň iň gyzykly aýratynlygy — olaryň ýörite ýaňak haltajyklarynyň bolmagydyr. Iýmit tapanlarynda ony şol wagt iýmän, soňra arkaýyn iýmek üçin ilki ýaňaklaryna dykyşdyrýarlar (edil syçanlar ýa-da alaka ýaly).
•Ölçegi: Gurluşy boýunça orta ölçegli maýmynlardyr. Agramy görnüşine görä 3 kg-dan 18 kg-ga çenli ýetip bilýär. Gysga we güýçli gollary-aýaklary bar.
2. Akyllylygy we Adaptasiýasy (Uýgunlaşmagy)
Makakalar dünýäde adamdan soň iň giň çäkde ýaşaýan we hemme şerte uýgunlaşyp bilýän primatlardyr.
•Ýaponiýanyň gar makakalary: Garly, sowuk gyşda doňmazlyk üçin gyzgyn dermanly suw çeşmelerine (onsen) girip, edil adamlar ýaly suwa düşýärler.
•Gurallary ulanmak: Käbir makakalar hozlary we gabykly jandarlary döwmek üçin daşlary gural hökmünde ulanmagy başarýarlar.
3. Sosial Durmuşy (Gatnaşyklary)
Bular gaty uly toparlar (klanlar) bolup ýaşaýarlar. Toparyň içinde gaty berk düzgün-tertip we "barly-ýokly" diýen ýaly iýerarhiýa bar:
•"Bitini gözlemek" (Grooming): Makakalarda-da bu häsiýet gaty güýçli. Ýöne bular diňe bir mähir üçin däl, eýsem toparyň serdaryna (womžuna) ýaranmak we öz ýagdaýyny gowulandyrmak üçin hem biri-biriniň saçyny dörýärler.
4. "Betligi" we Adamlar bilen Gatnaşygy
Aziýa ýurtlarynda (meselem, Tailandda, Hindistanda) makakalar şäherleriň içinde, ybadathanalaryň töwereginde adamlar bilen bile ýaşaýarlar.
•Ogrulyk we betlik: Bular gaty gorkmazak we bilesigeliji. Syýahatçylaryň elindäki telefonlary, äýnekleri, iýmitleri göz açyp-ýumasy weziýetde ogurlap gaçýarlar. Hatda käwagt ogurlan zadyny yza gaýtaryp bermek üçin adamlardan iýmit "talap edýärler" (barter edýärler).
Elde saklap bolýarmy?
Makakalar kiçi wagty gaty mähirli we akylly görünse-de, ulalanlarynda öýde saklamak gaty kyn we howpludyr. Sebäbi ulaldygyça olaryň häsiýeti üýtgeýär, gabanjaň we agressiw bolup bilýärler, dişleri güýçli bolany üçin adama şikes ýetirip bilýärler.
Gysgaça aýtsak: Makakalar — akyllylykda, şadyýanlykda we betlikde primatlar äleminiň "professorlarydyr", ýöne olar erkinligi we uly toparlarda
Martyşkalar (Guenons) — maýmynlar maşgalasynyň iň owadan, reňkli we durnukly toparlarynyň biridir. Türkmen dilinde köplenç hemme kiçiräk maýmynlara umumylykda "martyşka" diýilse-de, ylmy taýdan bu anyk bir maýmynlar toparyny (esasanam Cercopithecus görnüşlerini) aňladýar.
Olar özleriniň owadan daş keşbi, çeýeligi we ýokary işjeňligi bilen tapawutlanýarlar.
1. Daşky keşbi: "Maýmynlar dünýäsiniň modelleri"
Martyşkalaryň iň esasy aýratynlygy — olaryň gaty reňkli we üýtgeşik daşky keşbidir. Çünki olar tebigatda biri-birini tapmak we tapawutlandyrmak üçin özboluşly "lybaslara" eýedirler:
•"Sakal" we "murtlar": Käbir görnüşleriniň ýüzünde ak ýa-da sary reňkli sakallary, owadan murtlary bolýar (meselem, Diana martyşkasy ýa-da Brazza martyşkasy).
•Uzyn guýruk: Guýruklary bütin bedeninden hem uzyn bolup bilýär. Bu guýruk agaçdan agaja bokanlarynda edil rul ýaly, deňagramlylygy saklamaga kömek edýär.
•Ýaňak haltajyklary: Makakalar ýaly, martyşkalaryň hem ýaňagynda iýmit saklaýan haltajyklary bar.
2. Ýaşaýan ýerleri we Durmuşy
•Watany— Afrika: Martyşkalaryň agramly bölegi Afrikanyň tropiki tokaýlarynda ýaşaýarlar. Olar ýer şertlerinden has güýçli derejede agaçlaryň üstünde ýaşamaga uýgunlaşandyrlar. Yerä gaty seýrek düşýärler.
•Maşgala topary: Adatça 10-dan 30-a çenli maýmyndan ybarat bolan toparlar bolup ýaşaýarlar. Toparyň baştutany hemişe uly we güýçli bir erkek maýmyndyr, galanlary bolsa urkaçylar we çagalardyr.
3. Aragatnaşyk we "Gepleşmek" ukyby
Martyşkalar özara habarlaşmak üçin örän çylşyrymly ses ulgamyny ulanýarlar. Alymlaryň anyklamagyna görä, olaryň çykarýan sesleri diňe bir gorky däl, eýsem anyk maglumatlary hem berýär:
•Meselem, "Ýokardan bürgüt gelýär!" diýen ses bilen "Ýerden bars (leopard) golaýlaşýar!" diýen duýduryş sesleri biri-birinden bütinleý tapawutlanýar. Toparyň beýleki agzalary bu sese görä ýa aşaga gaçýarlar, ýa-da agajyň iň ýokarsyna dyrmaşýarlar.
4. Häsiýeti: Bilesigeliji we Şadyýan
"Martyşka" diýlende göz öňümize gelýän ilkinji zat — durnuksyzlyk we oýunçyllykdyr.
•Olar gaty bilesigeliji, bir ýerde durnukly durup bilmeýän jandarlardyr.
•Şonuň üçin halk arasynda gaty köp hereket edýän, şadyýan we degişgen çagalara-da köplenç "martyşka ýaly" diýip degişýärler.
Iýmitlenişi
Olar esasan wegetarian, ýagny dürli ösümlikleriň miwelerini, ýapraklaryny, agaç şirelerini iýýärler. Ýöne käwagt witamin balansyny saklamak üçin mör-möjekleri, guşlaryň ýumurtgalaryny hem iýip bilýärler.
Gysgaça aýtsak: Martyşkalar — şadyýan häsiýeti, reňkli görnüşleri we özboluşly "sakal-murtlary" bilen tokaýlaryň iň janly we owadan durnuksyzlarydyr.
Maýmynlar maslahaty: "Ýeri, kim adam boljak?" . Anekdot
Galyň tokaýyň ortasynda, uly bir daragtyň aşagynda maýmynlaryň garym-gatym maslahaty geçýärdi. Maslahatyň başlygy, gartaşan Şimpanze, elindäki banany mikrofona meňzedip, agajyň şahasyna urdy:
— Hormatly şepagatly maýmynlar! — diýip, ol sesini gataltdy. — Bilşiňiz ýaly, ewolýusiýa diýen bir zat bize täze mümkinçilikler hödürleýär. Ýagny, aramyzdan käbirleriňiz "Adam" diýen täze görnüşe öwrülmeli. Şertler agyr: ýeriň üstünde iki aýakda ýöremeli, egniňe eşik geýmeli, her gün 8 sagat işe barmaly we iň esasy hem... salgyt tölemeli!
Muny eşiden maýmynlaryň arasynda uly galmagal gopdy.
— Işlemelimi? Banan ýygnamakdan başga iş hem barmy eýsem? — diýip, bir ýaş Gorillanyň gahary geldi. — Ýapyşyk eşik geýip, bu yssyda neneň gezjek? Ýeňsämizi nähili gaşarys? — diýip, Orangutan zeýrendi.
Ahyrynda, maslahatdan bizar bolan, toparda iň ýaltalygy we pikirlenmegi gowy görýänçesi bilen tanalýan bir maýmyn öňe çykdy. Ol eýýäm agaçdan düşüp, iki aýagynyň üstünde zordan durmagy başarypdy.
— Bolýar, men synanyşyp göreýin! — diýdi. — Ýöne meniň bir şertim bar. Eger adam bolanymda durmuş gaty kyn bolsa, yzyma — agaja dolanyp bilernmi?
Gartaşan Şimpanze gynançly başyny ýykdy: — Ýok, dostum. Adam bolanyňdan soň, iň uly ýalňyşlygyňy düşünersiň, ýöne yzyňa ewolýusiýa biletleri satylmaýar. Iň bärsi, agaja dyrmaşmak isleseňem saňa "Ýabany" diýerler, "Ipoteka" diýen zadyň astynda galarsyň.
Şunluk bilen, şol ýalta maýmyn agaçdan düşüp, göni binalaryň gurulýan tarapyna tarap ýöredi.
________________________________________
Anekdotlar
1. "Biz entek garaşýarys" Iki sany maýmyn agajyň şahasynda oturyp, aşakdan geçip barýan, gyssylyp, telefonyna seredip, gaharly gürleşip barýan kostýumly adamy synlaýarlar. Biri beýlekisine seredip: — Gördüňmi, bular millionlarça ýyl mundan ozal biziň maşgalamyzdan aýrylyp, "Adam" bolanlar — diýýär. Ikinjisi geň galyp: — Wah, gaty gysşan ekenler. Geri galan ewolýusiýanyň netijesini görýäňmi? Gözegçilikde saklalyň, eger bular şeýle kösenjek bolsalar, biz maýmynlygymyzda galaýmaly.
2. Gözgyny hekaýat Biologiýa mugallymy klasda okuwçylara gürrüň berýär: — Çagalar, ylym adamzadyň maýmyndan gelip çykandygyny subut etdi. Biz millionlarça ýyllap kämilleşdik we şu günki akylly derejä ýetdik. Yzdan bir okuwçy elini galdyrýar: — Mugallym, kakam-a maňa "Bizi Hudaý ýaratdy" diýdi. Mugallym ýylgyryp: — Dogry, oglum. Seniň kakaň öz maşgala taryhyny aýdandyr, men bolsa umumy ylmy aýdýaryn.
________________________________________
Gysgaça Oýlanma
"Adamyň maýmyndan gelip çykandygy dogrudyr diýeliň. Ýöne maýmynlar hiç wagt başga bir maýmynyň tapyp iýjek bananyna salgyt salmandylar. Ewolýusiýada bir ýerde gaty uly ýalňyşlyk gitdi..."

Adamlaryň "maýmyndan gelip çykypdyrys" diýen sözlemi eşidenlerinde gaharynyň gelmeginiň birnäçe esasy sebäbi bar:
1. Dini we Ruhy Ynançlar
Dünýädäki iň uly dinleriň köpüsinde (Yslam, Hristianlyk, Iudaizm we ş.m.) adamyň ýaratylmagy aýratyn we mukaddes bir waka hökmünde düşündirilýär.
•Ýaradylyş ynamyna görä, Adam ata we How ene aýratyn edip, iň kämil görnüşde ýaradylypdyr.
•Adamyň gelip çykyşyny haýwanat dünýäsi bilen baglanyşdyrmak, bu mukaddes we wezipeli ýaradylyş şerepine ters gelýär diýip hasaplanýar.
2. "Maýmyn" Sözüniň Jemgyýetdäki Manysy
Gündelik durmuşda we medeniýetde "maýmun" sözi köplenç oňaýsyz, akylsyzlyk, masgaralyk ýa-da diňe bir öýküniji jandary aňlatmak üçin ulanylýar.
•Kimdir birine "maýmyn" diýmek gödek sögünç ýa-da kemsitme hasaplanýar.
•Şonuň üçin adamlar ylmy teoriýany eşidenlerinde, ony göni manyda öz şahsyýetine we bütin adamzada edilen kemsitme hökmünde kabul edýärler.
3. Ylmy Teoriýanyň Ýalňyş Düşündirilmegi
Köp adam Çarlz Darwiniň Ewolýusiýa teoriýasyny ýalňyş anlaýar.
•Ýalňyş düşünje: "Adam göni şu günki bar bolan şimpanzeden ýa-da gorilladan gelip çykypdyr." (Bu pikire görä, haýwanat bagyndaky maýmunlar haçandyr bir wagt adama öwrülmeli ýaly bolup görünýär, bu bolsa adamlara gülünç we mantyksyz görünýär).
•Ylmyň hakykatda aýtjak bolýan zady: Ewolýusiýa teoriýasy adamyň maýmyndan gelip çykandygyny däl-de, adamlar bilen häzirki zaman maýmunlarynyň mundan millionlarça ýyl ozal umumy bir ata-babadan (gözegeçiden) aýrylyp, başga-başga ýollar bilen ösendigini aýdýar. Ýagny, olar biziň "atalarymyz" däl-de, biologik taýdan örän uzak "doganoglanlarymyz" bolup çykýar.
4. Adamzat Egoizmi we Beýleki Jandarlardan Ýokary Durmak Islegi
Adam özüni bütin barlygyň iň akylly, iň kämil we iň ýokary nokady hökmünde görýär. Biz medeniýet, tehnologiýa, sungat we şäherler gurduk.
•Özümizi beýleki haýwanlar bilen deň derejede, şol bir biologik maşgalanyň agzasy hökmünde görmek käbir adamlaryň "menligine" (egosyna) agyr degýär.
________________________________________
Gysgasy: Adamlaryň gaharynyň gelmegi ylmy jedellerden däl-de, has köp özüni gymmatly, mukaddes we haýwanlardan düýbünden tapwutly we ýokary görmek isleginden gelip çykýar.
Adamlaryň daşky keşbinde-de, özüni alyp barşynda-da primatlara (maýmunlar maşgalasyna) meňzeş taraplarynyň bolmagy gaty tebigydyr, çünki genetik taýdan biz örän ýakyn barlyklar.
Geliň, bu meňzeşlikleri ylmy we synçy göz bilen birnäçe ugra bölüp gözden geçireliň:
1. Daşky Keşp we Anatomiýa Meňzeşlikleri
Käbir adamlaryň daşky sypaty primatlara has meňzeş bolup biler, ýöne umuman alanyňda bütin adamzat anatomiýasy maýmunlar bilen meňzeşdir:
•Ýüz mimikalary: Gözlerimizi gyrpyşymyz, geň galanymyzda dodaklarymyzy öňe uzatmagymyz, gahar we gorky pursatlaryndaky ýüz sypatymyz şimpanzeler we gorillalar bilen tas birmeňzeşdir.
•Beden gurluşy we Şekili: Garyn, döş we egin gurluşy, has hem ellerimiziň we barmaklarymyzyň gurluşy (baş barmagyň beýleki barmaklara garşy durup bilmegi) gaty meňzeşdir. Käbir adamlarda beden tüýleriniň köp bolmagy ýa-da äň gurluşynyň has öňe çykyp durmagy bu meňzeşligi has hem güýçlendirýär.
•Gözler we Nazarlar: Haýwanat bagynda bir şimpanzäniň gözlerine seredeniňizde, ondaky aňy we "adamy" nazary duýup bilersiňiz. Şol sebäpli hem adamlar olarda öz keşbini görýärler.
2. Häsiýet we Psihologik Meňzeşlikleri
Ine, iň gyzykly ýeri hem şu taýda! Köp adamyň "akylly" we "medeniýetli" hasaplaýan jemgyýetçilik hereketleri aslynda millionlarça ýyllyk primat häsiýetleridir:
•Toparçylyk we Bölünme (Klan medeniýeti): Maýmunlar uly toparlar bolup ýashaýarlar we öz toparlaryny gorap, başga toparlara duşmançylyk edýärler. Adamlar hem edil şonuň ýaly: futbol komandalaryna bölünip jedelleşmek, tire-taýpa, millet ýa-da döwlet bolup biri-biriň bilen bäsdeşlik etmek şol gadymy jandarlyk instinktinden gelýär.
•Ierarhiýa we "Alfa" Bolmak Islegi: Maýmunlar toparynda hemişe bir "Alfa" (iň güýçli, iň uly) lider bolýar. Adamzat jemgyýetinde hem status, wezipe, baýlyk we güýç görkezmek islegi edil şol alfa bolmak instinktiniň döwrebap görnüşidir. Köp adam özüniň güýjüni görkezmek üçin sesini gataldýar ýa-da göwresini dik tutýar (edil gorillalaryň döşüne urşy ýaly).
•Bilesigelijilik we Öýkünmek (Maýmunlyk Etmek): "Maýmun eline ne görse, şony eder" diýen pähim bar. Adamlar hem medeniyeti we dili öýkünmek arkaly öwrenýärler. Trendleri yzarlamak, meşhur adamlaryň geýnişini, gürleşişini gaýtalamak biziň içimizdäki "öýküniji" primat häsiýetidir.
•Urp-adatlar we "Bit arassalamak": Maýmunlaryň biri-biriniň tüýüni dörüp, bit arassalamagyny görüpsiňiz. Bu diňe bir arassaçylyk däl, eýsem olar üçin dostlugy we dostlugy berkidýän sosial ritulandyr. Adamlaryň hem bir ýere ýygnanyp "gybat" etmegi, biri-biriniň saçyny düzetmegi ýa-da mähirli sypalamagy şol sosial arassalyk we baglanyşyk instinktiniň dowamydyr.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!