Öwreniji
 Mishel [off]
 Şugün, 11:08

Ýyldyzlar asmanyň ýüzüni gurşap alypdy, ýöne Jeýhunyň (Amuderýanyň) aňyrsyndan tüsse we ot sowuk gijäni ýyladýardy. Hwarazmşalar döwletiniň iň kyn, iň elhenç günleri başlanypdy. Gündogardan, asmandan inen belanyň özi gelýärdi: Çingiz han 500 000 esgerlik mega-goşun bilen bütin şäherleri tozan edip, sarsdyryp gelýärdi.
Bu adaty bir basybalyş däldi. Mongollaryň öň hatarynda harby inženerler we strategiýa ýolbaşçylyk edýän, Hytaýyň iň gowy harby mekdeplerini gören hytaý komandirleri bardy. Olar diwar deşiji ulgamlary, otly oklary we harby tehnikany dolandyrýardylar.
Soltan Alaeddin Muhammet şa we onuň batyr ogullary Buharanyň we Samarkandyň diwarlarynda gije-gündiz gözlerini gyrpman durdular. Buharada 60 000 atly we pyýada esger, Samarkandda bolsa 110 000 goragçy bardy. Şanyň iň uly kömekçileri — batyr serkerde Inaljyk, tejribeli emirlar we şanyň aslan sypatly ogly Jelalleddin Meňburuny goraýyşyň iň agyr nokatlaryndady.
Hytaý komandirleriniň buýrugy bilen mongol goşuny şäherleriň daşyny gabsady. Asmandan otly daşlar, kükürtli otlar ýagýardy. Muhammet şa gahrymanlarça söweşýärdi, ýöne duşman örän kändi.
Samarkandyň diwarynda Muhammet şa öz esgerlerine ruh berip, gylyjyny galgadyp duran wagty, garşyndaky serkerdeler çadyryndan bir hytaý inženeri täze oýlap tapan 3000 metrden urýan uly mehaniki ýaýyny — Hytaý Snaýper tehnikasyny (Arbalet) gurady.
Garaňky gijede, diňe otlaryň ýagtysyna şanyň altyn galkany şöhle saçdy. Ýaýyň kirişi çekildi. Müňlerçe metr uzaklykdan, ýörite polat ok asmany ýaryp geldi. Ok şanyň hut gursagyna sanjyldy...
Muhammet şa ogullarynyň gollarynda wepat boldy. Ol iň soňky demini dökmezden öň, öz altyn ýüzügini we soltanlyk täjini batyr ogly Jelalleddine berdi: — Oglum... Hwarazm saňa amanat... Çingizi duruz... — diýip, gözlerini baky ýumdy.
Şanyň ölimi goşunyň içinde gorky döretdi. Buhara we Samarkand ot ýalynlarynyň içinde galdy. Ýöne Jelalleddin kakasynyň ganyny ýerde goýmajakdygyna ant içdi. Ol indi Soltan Jelalleddin boldy!
Ýagdaý gaty agyrdy: Samarkand gabsalypdy, daşarda bolsa Çingiz hanyň ýarym millionlyk goşuny bardy. Ýöne Jelalleddiniň elinde heniz söweş güýjüni ýitirmedik 70 000 sany saýlama gyrgyç atly esgerleri we kellesini gurban etmäge taýyn wepaly kömekçileri — Temür Mälik we Seýfeddin Bugrak bardy.
Hytaý komandirleri şäheriň derwezesini döwmek üçin iň soňky agyr tehnikalaryny öňe sürdüler. Edil şol wagt Samarkandyň derwezeleri garaşylmadyk ýagdaýda giňden açyldy.
Gündiz däl, gije däl, daň atyp gelýän wagty, Jelalleddin meşhur "Gök atlylar" diwiziýasynyň öňüne geçdi. Onuň elindäki gylyç polatdan däl, edil gahar-gazapdan ýasalan ýalydy.
— Hwarazm üçin! Kakamyz üçin! Ögbe-dere janyňyz üçin, öňe! — diýen gowga bütin sährany titretdi.
70 000 atly esger edil sarsgynly sil ýaly, mongol goşunynyň gabsap duran iň dykyz nokadyna — hytaý komandirleriniň we inženerleriň duran çep gapdala zarba urdy. Bu garaşylmadyk, gaty çalt we guramaçylykly hüjümdi.
Hwarazmlylar uzyn naýzalary we iki tarapy kesýän Damask polat gylyçlaryny ulandylar.
Mongol atlary Hwarazm atlynyň gursak galkanyna urulyp, pytrak-pytrak boldy.
Jelalleddin öňüne çykan hytaý serkerdelerini sarsdyryp, birin-birin ýere çalşyrdy. Şany öldüren şol meşhur guramaçy hytaý komandirini Jelalleddin öz naýzasy bilen atdan agdaryp, kakasynyň öjüni aldy. Gabaw zynjyry darmadagyn boldy!
Çingiz han öz çadyryndan bu elhenç zarbany synlady. Ol Jelalleddiniň goşunynyň gabawy böwsüp, onuň gorag goşunlaryny sarsdyryşyny gördi. Jelalleddin diňe bir gabawy böwsmek bilen galman, yza çekilýän ýaly edip, mongollaryň merkezini duzaga düşürdi. 250 000-e golaý saýlama mongol esgeri şol sährada ýok edildi.
Çingiz han gahar we haýranlyk içinde atyny yza öwrüp, goşunyna birnäçe ýolyza çekilmegi buýurdy. Bu beýik kaganyň bu söweşde ilkinji gezek taktikany üýtgetmäge we ýeňlişi kabul etmäge mejbur bolan pursatydy.
Jelalleddin bolsa öz goşuny we halky bilen sähranyň jümmüşine, täze uly söweşlere taýynlyk görmek üçin batyrlarça çekildi. Çingiz han onuň yzyndan seredip:
"Ene diýeniň şu hili ogul dogurmaly!" — diýip, Jelalleddiniň batyrlygyna mežburan hormat goýdy.

2. Samarkandyň goragynda wepat bolan Soltan Horezmşanyň jesediniň Jaýlamak üçin Köneurgenje getirilen pursady
Soltanyň meýdi wagtlaýyn goýlan ýerinden ýary gije çykaryldy. Soltanyň jesedini Köneürgençe getirmek üçin 40 sany iň wepaly türkmen nöker (atлы esger) ýoldaşlyk etmeli.
Soltanyň tabydy gara we ýaşyl reňkli şa tumanlary bilen örtülmeli. Kerwende mukaddes Gurhan okaýan hafizlar (garylary) we döwletiň galan wezirleri bolmaly.
Ýol ugrunda Horezmiň tabynlygyndaky galan obalardan geçilende, halkyň iň bolmanda aýat-töwir okap, şa bilen hoşlaşmagyna gysga wagtlyk rugsat berilmeli.
Kerwen Köneürgenjiň derwezesine golaýlanda, Türkan hatyn başda durmak bilen, bütin şäher halky (aýallar başlaryna gara atyp, erkekler ýaraglaryny ýere egip) şäher derwezesiniň öňüne çykmaly.
Tabydyň öňünden Horezmişalaryň iň soňky gezek belent galdyrylan baýdagy we şanyň galkany ädilmeli. Bu, "Soltan öldi, ýöne döwlet entek pany däl" diýmegi aňladýar.

Soltan Muhammed Horezmişanyň meýdi maşgala gubury bolan we döwletiň beýikligini görkezýän meşhur Il Arslanyň ýa-da Soltan Tekeşiň guburlarynyň (gümmezleriniň) golaýynda, ýörite gurlan täze bir aramgähde jaýlanmaly.
Daşyndan gümmezli, uly we haýbatly görünse-de, soltanyň asyl gabyry syr saklanmaly (mongollar gelip gabyry weýran etmez ýaly, hakyky gabyr aşaky gizlin otagda bolmaly).
Şa meýdi gabyra goýulmazdan öň, Türkan hatyn soltanyň başujyna geçmeli. Elindäki şalyk saýasyny we oglynyň täjini tabydyň üstüne goýup, ýokarda düzen Agy gazalyny bütin halkyň we goşunynyň öňünde belent we agyly ses bilen aýtmaly.
Ine şol agy gazaly: Türkan hatynyň şa ogly Muhammede aýdan agysy
Garanyňda gorkar lowurdan hanlar,
Dünýäni sarsdyran soltanym, ogul!
Ýanyňda guluňdy begsiz soltanlar,
Tagty-barlygyňy ýitiren ogul...

Horezm şanyňdy, Gürgenç janyňdy,
Damarda aýlanan şalyk ganyňdy.
Müňlerçe nökerler saňa gurbandy,
Bu gün ýalňyz galan soltanym, ogul!

Eneňi galdyrdyň uly hasratda,
Gözýaşym sil boldy galdym gaflatda
Duşmanlar şat bolar meniň agyma,
Arşy sarsdyryp giden soltanym, ogul!

Täjiňi, tagtyňy kime galdyrdyň?
Ýurtdaky baglaryň baryn soldurdyň.
Enäň bagryny oda ýandyrdyň,
Topragy gundap ýatan soltanym, ogul!

Ýüregim parçadyr, beýnimde duman,
Duşman bela boldy, bermedi aman.
Soltanym jan ogul halymyz ýaman,
Bakyýete göçen soltanym, ogul...
Agy gutaranyndan soň, bütin serkerdeler we esgerler gylyçlaryny gynyndan çykaryp: "Horezmiň topragyny we Soltanyň namysyny ganybyz dökülýänçä gorajakdygysymyza ant içýäris!" diýip gabyr başynda kasam etmeli.
Şäheriň garyp-gasarlaryna we esgerlerine şanyň ruhy üçin uly sadaka berilmeli.
Köneürgençde 40 günläp resmi ýas yglan edilmeli, gümmezleriň üstüne gara baýdaklar asylmaly we bütin metjitlerde gije-gündiz ýasin okalmalydyr.
Bu ýerde ýas tutylýan wagty soltan jellaeddini Horezmşalygyny bir ýere mäkäm birikdirip Çingiz hana garşy göreşe çagyrýar. ol Horezmşalyga girýän döwletleriň patyşalaryny we emirlerini bir ýere jemläp gurultaý geçirýär. Bu gurultaý Owganysatnyň şäherleriniň birinde bolup geçýär.
Mongollaryň wagşylyklary zerarly Horezmşalar döwleti darygyp galan pursady, taryhyň sahypalaryna altyn harplar bilen ýazylan iň gaharmançylykly pursat geldi. Soltan Alaeddin Muhammediň wepatyndan soň, tagta geçen gorkusyz şazada Soltan Jelaleddin Meňburny asyrlar boýuňça ýatdan çykmajak gahrymançylygyň düýbüni tutdy.
Ol bütin Horezmşalygyň emirligine girýän soltanlary, patyşalary, serkerdeleri we hanlary Owganystanyň goragly we taryhy şäheri bolan Parwanda (ýa-da Gaznada) uly bir Gurultaýa ýygnady. Bu gurultaý — barlyk we ýokluk gurultaýydy.
3.Owganystanda Geçirilen Mukaddes Gurultaý
Owganystan (Parwan/Gazna töwerekleri).
Bu gurultaýa Horezmiň we sebitiň iň güýçli emirleri — Gazna häkimi Seýfeddin Bugrak, hanlaryň hany Mälik han, halajy türkmenleriniň serdary Äzizüddin, Owgan begleri, beýleki gala häkimleri we Soltanyň nökerleri gatnaşdy
Gurultaý zalyna dymyşlyk aralaşdy. Hemmeleriň ýüreginde mongol gorkusy we şol bir wagtyň özünde-de aryň ody ýanýardy. Şol pursat Soltan Jelaleddin gylyjyna daýanyp, orta çykdy. Gözlerindäki ot bütin zaly ýykyp barýardy. Ol gaharly, emma gaty ynamly ses bilen şeýle diýdi:
"Eý, Horezmiň, Owganyň, Türkistanyň merdana emirleri, hanlary we serkerdeleri!
Şu gün biz bu ýere diňe bir ýas tutmaga ýa-da atamyz Soltan Muhammediň gabyr başynda aglamaga ýygnanmadyk. Atamyz wepat boldy, Horezmiň şäherleri ot içinde galdy, mukaddes topragymyz we namysymyz Çingiz hanyň zäherli penjesinde depelemli dur. Emma Horezmşanyň ruhy ölmedi! Men entek dirikäm, elimde gylyç barka, bu döwlet ýykylmaz!
Gözüňizi açyň! Mongollar gorkuly we ýeňilmez däl, olar diňe biziň dargap, biri-birimiz bilen oňuşman ýörenimizden peýdalanýarlar. Biziň Gürgençde, Samarkantda, Buharada ýitirenimiz — harby güýç däl, biziň ýitirenimiz Birlikdir!
Eger biz şu gün hem özara tagt we mal-mülk dawy edip otursak, taryh bizi näletläp geçer. Çingiz han bizi bir-birden awlar, aýallarymyzy gyrnak, çagalarymyzy gul eder. Metjitlerimizi at ýataklaryna öwrer!
Men size mal-mülk ýa-da rahatlyk wada beremok. Men size diňe gany we göreşi wada edýärin! Men — Horezmşanyň soltany Jelaleddin, öz janymy, Ganym we Namysym urşuna gurban edýärin. Çingiz hana garşy iň öňde men söweşerin
Ýa şu gün bu mukaddes topragyň aşagynda gabyr taparys, ýa-da mongol leşgeriniň kellesini alyp, azatlyk taparys! Gylyçlaryňyzy gynyndan çykaryň! Kim mürwetsiz duşmana garşy, namys üçin, iman üçin, döwlet üçin meniň bilen ölüme barmaga taýýar?!"**
Soltan Jelaleddiniň bu otly sözi çozup gelen tupan ýaly bütin zaly sarsdyrdy. Emirleriň gözlerinden ýaş döküldi, gahar-gazapdan ýüzleri gyzardy.
First bolup Mälik han we Seýfeddin Bugrak öne çykyp, Soltanyň öňünde dyza çökdüler we gylyçlaryny Soltanyň aýagynyň astyna goýdular.
Bütin emirler we hanlar bir agyzdan: "Ýa Soltan! Seniň janyň — biziň janymyz, seniň ganyň — biziň ganymyz! Çingiz hana garşy ölinçämiz seň bilen ýöriş etmäne ant içýäris!" diýip başyny egdiler.
Bu gurultaý sebitde asyl sarsmaz ýaly görünýän uly bir Yslam we Türkmen bileleşigini döretdi. Jelaleddin bu ýerde 250 000 müň kişilik ägirt bir goşun toplady we bu goşun basym taryhyň iň uly söwüşleriniň biri bolan Parwan söweşinde Çingiz hanyň iň güýçli goşunbaşysy Şigi-Hutuhunyň 320 000 armiýasyny kül-peýkun etdi.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!