Öwreniji
 Mishel [off]
 Şugün, 17:42

"Ýer ýarylar – türkmen gorkmaz, asman gowşar – türkmen egilmez!" — Jüneýit hanyň goşunyna ýüzlenmesi.
1920-nji ýyllaryň başy. Garagumuň yssy şemaly sary gum depejiklerini bir ýerden başga ýere süýşürýärdi. Ýöne bu gezek çölüň jümmüşinde diňe bir tebigatyň däl, eýsem taryhyň hem uly harasaty oýanypdy.
Gündogardan gelýän rus harby bölümleri döwrebap ýaraglar we pulemiotlar bilen enjamlaşdyrylypdy. Olaryň maksady aýdyňdy: çölüň erkin ruhanysyny we serdaryny – Gurbanmämmet serdary (Jüneýit hany) boýun egdirmek. Şeýle-de bolsa, çölüň öz kanunlary bardy we bu kanunlary Jüneýit handan gowy bilýän ýokdy.
Han özüniň ak çadyrynda, guma seredip otyrdy. Onuň gözlerinde gorky däl-de, sarsmaz bir erjellik bardy. Ýanyndaky serkerdelerine seredip, gylyjynyň gynyndan tutdy: — "Olar biziň gumumyzy sary altyn görýändirler, ýöne bu gum olaryň gubury bolar. Biz yza çekilmeris, diňe öňe ýöräris!" — diýip, gürledi.
Şol gije ilkinji aňtawçylar habary getirdi: Rus goşunynyň öňbaşysy ýolda guralan duzagha tarap golaýlaşýardy...
Güneş ýaňy bir dogup, Garagumuň sary depejiklerini gyzyl reňke boýap başlapdy. Ýöne bu gyzyllyk diňe bir günüň şöhlesi däl, tizden döküljek ganyň hem buşlukçysydy. Rus goşunynyň serkerdesi, polkovnik Iwanow gumuň yssysyna we suwsuzlygyna parhsyz seredip, atly otrýadyny öňe kowýardy. Olaryň guraly kämildi: täze model tüpenler, ýeňil toplar we gyrgynçylyk dörediji pulemiotlar.
"Bu ýabanylar biziň top-tüpenglerimizi görende, çadyrlaryny taşlap gaçarlar" diýip, Iwanow öz ýanyndan monça bolýardy. Ýöne ol Garagumda her bir gumuň gürleýändigini, her bir gury şahanyň bolsa bir türkmen ýigidiniň aňtaw nokadydylygyny bilmeýärdi.
Garypbatyr guýularynyň golaýynda, çölüň iň çuň ýerinde Jüneýit han öz goşuny bilen garaşýardy. Han atynyň jylawyny berk tutup, sabyr bilen pursata garaşdy. Onuň ýigitleri gumuň reňkindäki donlary we telpekleri bilen depejiklere garylyp gidipdiler. Göze ilýän hiç zat ýokdy.
Maksat – duşman pulemiotlaryny gurnamaga pursat tapmazdan, gysga aralykda gysyp ulanmakdy.
— "Hanym, olar guýularyň golaýyna geldi. Söweş liniýasyny gurýarlar," diýip, hanyň iň ynamdar serkerdesi Ýagşymyrat pyshyrdady.
Jüneýit han elini galdyrdy. Gözleri ýyldyrym ýaly ýaşardy: — "Ýigitler! Bu toprak biziň enemizdir. Duşmana bir gysymyny hem bermeň! Allahu Ekber!"
Şol pursat asmana ýyldyrym ýaly atylan sapança sesi ýanyň gozgandygyny bildirdi. Çöl birden direldi. Ýok ýerden, gumuň aşagyndan we depejikleriň aňyrsyndan ýüzlerçe türkmen atlysy atylyp çykdy. Ýigitleriň gylyçlarynyň ýalkymy gözüňi gamaşdyrýardy.
Polkovnik Iwanow näme bolup geçýänini aňşyrmaga hem ýetişmedi. "Pulemiotlary gurnaň! Atyň!" diýip gygyrdy, ýöne eýýäm giçdi. Ýagşymyrat serdaryň ýigitleri ilkinji zarbada pulemiotçylary gynyndan çykan gylyçlar bilen parçalap taşladylar.
Çözgütli we gysga söweş boldy. Jüneýit hanyň strategiki meýilnamasy doly başa bardy: duşman öz ýarag üstünligini ulanyp bilmedi. Rus otrýady doly gurşalyp, ýesir alyndy. Iwanow Jüneýit hanyň öňüne getirilende, gorkudan ýaňa saňňyldaýardy.
Han atynyň üstünden aşak seredip, şeýle diýdi: — "Siziň topuňyz-tüpeňiňiz bar bolsa, biziň hem sarsmaz imanymyz we çölümiz bar. Yzyňa gaýt we generallaryňa aýt: Jüneýit han diri ýerine bu çöle hiç kim soltan bolup bilmez!"
Garypbatyrdaky ýeňişden soň, rus goşunlarynyň serkerdeligi gahara mündi. Olar Jüneýit hany tutmak üçin has uly, agyr ýaragly harby kolonnany çöle tarap ugratdy. Ýöne han munuň şeýle boljakdygyny öňünden bilýärdi. Ol duşman bilen göni maňlaýma-maňlaý söweşmegiň uly ýitgilere getirjegini aňyp, çölüň iň gorkunç ýaragyny ulanmagy ýüregine düwdi: Suwsuzlyk we Çöl hilesi.
Han buýruk berdi:
1.Rus goşunynyň öňündäki ähli guýular gum bilen gömülmeli ýa-da zäherlenmeli.
2.Ýigitler kiçi-kiçi toparlara bölünip, duşmanyň diňe yzky üpjünçilik (prodowolstwiýe) kerwenlerine duýdansyz hüjüm etmeli.
Rus kolonnasy gumuň jümmüşine tarap süýşdügiçe, howa gyzyýardy. Termometr +50 derejä golaýlapdy. Esgerleriň suwy gutaryp başlady. Ilkinji guýa ýetenlerinde bolsa, olaryň bar tapan zady diňe gury gum boldy.
— "Suw! Bize suw gerek!" diýip, rus esgerleri halys bolup, ýere ýykylýardylar. Atlar hem suwsuzlykdan ýaňa ýöremekden galdy.
Şol wagt bolsa, Jüneýit hanyň ýigitleri gijelerine duýdansyz hüjüm gurap, olaryň uky we dynç almagyna mümkinçilik bermeýärdiler. Sähra arslanlary garaňkylykda peýda bolup, duşmany derbi-dagyn edýärdiler we harasat ýaly ýene guma garylyp gidýärdiler.
Rus goşunynyň harby ruhy (moral we psihologiýasy) doly çökti. Serkerdeler näme etjegini bilmän, yza çekilmek barada buýruk bermäge mejbur boldular. Ýöne yza çekilýän ýolda olara has uly harasat garaşýardy... Jüneýit han olary iň soňky zarba uruljak meýdança – Horezmiň golaýyna tarap gysyp barýardy.
Bolşewikleriň Gyzyl Goşunynyň serkerdeleri Garypbatyrdaky we çöldäki ýitgilerden soň, iň soňky uly güýçlerini Hywa we Horezm sebitinde jemlediler. Olaryň maksady berkitmeler gurup, Jüneýit hanyň atly goşunyny şäher diwarlarynyň öňünde top okuna tutmakdy. Söweş meýdanyna sowetleriň meşhur bronirlenen otlysy (bronepoýezd) we agyr artilleriýasy hem getirildi.
Ýöne Jüneýit han diňe bir batyr däl, eýsem gaty hileger serkerdedi. Ol bolşewikleriň şäheriň daşynda guramaçylykly garaşýandygyny bilip, garaşylmadyk bir tär ulandy: "Içeriden zarba".
Han Hywanyň içerisindäki gizlin watanperwerler we rewolýusiýa garşy durýan barlyklar bilen eýýäm habarlaşypdy. Şäheriň aşagyndaky köne we gizlin suw ýollary, hiller (ýerasty geçilgeler) hanyň atly we pyýada ýigitleri üçin iň gowy ýol boldy.
2.Gije ýarym: Harasat gopýar
Şol gije asmanda aý ýokdy. Bolşewik esgerleri şäher diwarlarynyň aňyrsynda, pulemiotlarynyň başynda çöle seredip garaşýardylar. Arassalyk, dym-dymlygdy. Garaşylmadyk wagtda, şäheriň edil ortasynda – Gyzyl Goşunynyň ştab-kwartirasynyň içinde we harby ambarlarynda gümmürdi doredi.
Jüneýit hanyň iň seçme, mergen ýigitleri ýerasty geçilgelerden çykyp, bolşewikleriň artilleriýa goýlan nokatlaryny partlatdylar. Şol bir wagtda şäheriň derwüş kimsindäki gapylary içeriden açyldy.
Han atyny galdyryp, gylyjyny asmana galdyrdy: — "Watan ogullary! Bu gün zulumyň soňky günüdir! Öňe!"
Müňlerçe türkmen atlysy şähere gürpüldi bilen girdi. "Allahu Ekber!" sesleri asmana galyp, bolşewikleriň arasynda uly gorky we basmalyk (panika) döretdi. Bronirlenen otlynyň relsleri eýýäm öňünden partladylandygy sebäpli, ol gaty ýarag hem hereketsiz galdy we kömek edip bilmedi.
Gyzyl Goşunynyň komandiri öz kabinetinde Jüneýit hanyň ýigitleri tarapyndan gurşalanda, eýýäm hemme zadyň gutarandygyny düşündi. Horezm we Hywa gysga wagtda doly arassalandy. Bolşewikleriň baýraklary ýere oklandy.
Bolşewikleriň bu sebitdäki iň soňky we iň uly goşunynyň darmagyn edilmegi bütin Aziýada uly seslenme döretdi. Moskwa indi Garaguma goşun ibermekden gorkýardy, çünki bu çöl olar üçin eýýäm "Gyzyl goşunynyň gubury" diýen at alypdy.
Taryhy Alternatiw Netije: Jüneýit han diňe bir harby serkerde däl, eýsem parahatçylygyň hem tarapdary boldy. Ol ýeňilen rus esgerleriniň diri galanlaryny azat etdi we Moskwanyň täze hökümetine şeýle hat ugratdy: "Biz siziň topragyňyza göz dikemzok, siz hem biziň çölümize we azatlygymyza göz dikmäň. Şunda biz goňşy bolup ýaşap bileris."
Moskwa bu şertleri kabul etmäge mejbur boldy. Garagumuň jümmüşinde bolsa parahatlyk, agzybirlik we erkinlik aýdymlary ýaňlandy. Jüneýit hanyň ady bolsa taryha "Diňe Ýeňiş Gazanan Han" bolup ýazyldy.
.

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!