Täzeje
 Sahet [off]
 Şugün, 09:38

Türkmenistanda 2026 nji ýylda adamlaryň durmuşy üçin zerur bolan zatlaryň nyrhy näçe prosent galdy?

Türkmenistanda adamlaryň gündelik durmuşy üçin zerur bolan harytlaryň we hyzmatlaryň nyrhlarynyň üýtgemegi (inflýasiýa) barada resmi halkara guramalaryň hem-de içerki bazaryň maglumatlary şulardan ybarat:

1. Umumy Inflýasiýa Görkezijileri (Resmi we Halkara Çeşmeler)
Halkara Walýuta Gaznasynyň (IMF), BMG-nyň we Aziýa Ösüş Bankynyň (ADB) 2026-njy ýyl üçin çykaran hasabatlaryna görä, ýurtda ortaça nyrh ýokarlygy şeýle çaklanylýar:

Halkara Walýuta Gaznasy (IMF): 2026-njy ýylyň ahyryna çenli nyrhlaryň umumy ösüşiniň 6.9% töweregi bolmagyna garaşýar. Bu esasan azyk we import harytlarynyň gymmatlamagy bilen düşündirilýär.

Aziýa Ösüş Banky (ADB) we BMG: Ýyllyk inflýasiýa bahasyny 5.9% - 6.0% aralygynda görkezýärler.

2. Real Bazardaky Ýagdaý we Harytlaryň Gymmatlamagy
Halkara guramalaryň ortaça statistikasyna garamazdan, 2026-njy ýylyň başynda Ýakyn Gündogardaky (esasanam goňşy Eýrandaky) logistika we üpjünçilik bökdençlikleri sebäpli, durmuş üçin iň zerur import harytlaryň käbir görnüşlerinde nyrhlar has duýgurlarrak galdy.

Bazardaky real nyrh üýtgeşmelerinden mysallar:

Gök-önümler we Miweler: Import edilýän käbir azyk önümlerinde (meselem, kartoşka, hyýar ýaly gök-önümlerde we sitrus miwelerinde) nyrhlar üpjünçilik zynjyrynyň wagtlaýyn bozulmagy sebäpli 50%-den başlap 2-3 esse çenli ýokary galdy.

Gurluşyk Materiallary: Sement, agaç we metal ýaly zerur gurluşyk önümleriniň bahasy ortaça 40% töweregi ýokarlandy.

Hojalyk Himiýasy we Gündelik Harytlar: Eýrandan we beýleki ýurtlardan gelýän hojalyk harytlarynda hem nyrhlaryň ýokarlanma meýli dowam edýär.

Gysgaça netije: Eger döwlet tarapyndan nyrhy düzgünleşdirilýän esasy önümleri we umumy ykdysadyýeti hasaplasak, ortaça nyrh galyşy 6% - 7% töweregi diýlip görkezilýär. Emma bazarda göni import edilýän we gündelik durmuşda ýygy ulanylýan azyk hem-de hojalyk harytlarynyň bahasynda 35% - 50% we şondan hem ýokary




Türkmenistanda pagta öndermek bilen baglanyşykly işlerde häzirki döwürde nähili kemçilikler bar?
Türkmenistanda pagtaçylyk oba hojalygynyň iň esasy ugurlaryndan biri bolsa-da, häzirki döwürde bu ulgamda birnäçe çynlakaý kynçylyklar we kemçilikler göze ilýär. Döwlet tarapyndan bu ugury kämilleşdirmek üçin synanyşyklar edilýän hem bolsa, önümçiligiň netijeliligine aşakdaky şertler oňaýsyz täsir edýär:

1. Suw gytçylygy we Köne suwaryş ulgamlary
Suw serişdeleriniň ýetmezçiligi: Global howanyň üýtgemegi we Amyderýanyň suwunyň azalmagy sebäpli, pagta meýdanlaryny ýeterlik suw bilen üpjün etmek ýyl-ýyldan kynlaşýar.

Ýitgiler: Suwaryş akabalarynyň köpüsi henizem betonlaşdyrylmadyk (toprak hanaly) bolup galýar. Bu bolsa suwuň agramly böleginiň ýere siňip, bugaryp, ýitgi bolmagyna getirýär. Modern damja we ýagyş ýagdyryşly suwaryş ulgamlary entek doly ornaşdyrylmady.

2. Ýerleriň şorlaşmagy we Tofragyn zaýalanmagy
Meliorasiýa problemalary: Drenaj (zeýkeş) ulgamlarynyň könelmegi ýa-da talaba laýyk işlemegi, ýerasty suwlaryň derejesiniň ýokarlanmagyna we ýerleriň güýçli şorlaşmagyna sebäp bolýar.

Hasyllylygyň peselmegi: Şorlaşan we agrotehniki kadalar doly berjaý edilmedik toprakda pagtanyň hasyllylygy peselýär, gowaçanyň boýy we gozalarynyň sany azalýar.

3. Tehnikalaryň we Tehnologiýalaryň Ýetmezçiligi
Elden ýygym we kynçylyklar: Döwlet tarapyndan döwrebap kombaýnlar satyn alynsa-da, käbir sebitlerde ýygym möwsüminde tehnika ýetmezçiligi sebäpli el güýjüne bil baglanmaly bolunýar.

Sanlylaşdyrmanyň pesligi: Gowaça ideg etmekde, dökünlemekde we zäherli himikatlary ulanmakda takyk oba hojalygy (precision agriculture) tehnologiýalary ýeterlik derejede giňden ulanylmaýar.

4. Ykdysady we Höweslendiriş Ulgamyndaky Kemçilikler
Daýhanlaryň bähbidi: Döwletiň pagta satyn alyş nyrhlary we daýhanlara berilýän ýeňillikler käte olaryň çeken zähmetini, dökün, tehnika we ýangyç çykdajylaryny doly ödemeýär. Bu bolsa kärendeçileriň pagta ekmäge bolan höwesini peseldýär.

Monopoliýa we Dolandyryş: Plan borçnamalarynyň berk goýulmagy we daýhana ekin meýdanynda doly erkinligiň berilmezligi, alternatiw we has girdejili ekinleriň ekilmegine bökdençlik döredýär.

Gysgaça aýdanyňda: Türkmenistanyň pagtaçylyk pudagy häzirki wagtda esasan suw gytçylygy, topragyň şorlaşmagy, dolandyryşyň köne usullary we daýhanlaryň maddy taýdan ýeterlik höweslendirilmezligi ýaly problemalar bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Bu kemçilikleri aradan galdyrmak üçin ulgamda düýpli agrar reformalaryň geçirilmegi talap edilýär.



Daýhanlaryň Arasynda Gürrüňi Edilýän Esasy Meseleler (Kärendegerleriň Hakyky Ýagdaýy)
Resmi ýeňilliklerden başga-da, daýhanlaryň arasynda ýerlerde dökün paýlanyşy barada şular ýaly gürrüňler we wagtlaýyn kynçylyklar hem agzalýar:

Wagtlaýyn gijä galmalar: Käwagt döküniň tam akdyrylyşynyň ýa-da gowaça dökün dökülmeli möwsüminde (ösüş döwründe) dökünleriň ammarlardan meýdanlara gelip gowuşmagynda wagtlaýyn bökdençlikleriň bolýandygy aýdylýar.

Görnüş we Hil: Käbir sebitlerde mineral dökünleriň (esasanam fosfor döküniniň) ýetmezçilik edýändigi, käte bolsa onuň deregine diňe azot (karbamid) döküniniň köp berilýändigi barada daýhanlar gürrüň edýärler. Ýerleriň hili üçin bolsa dökünleriň ikisiniň hem utgaşykly bolmagy zerurdur.

Pagtadan alynjak girdeýji barada näme diýip bolar. Dökün berilemez, pagtany ýygjak adam tapylmaz bu barada nämeleri bilýäň
Pagtadan alynjak girdeýji we siziň agzap geçen kynçylyklaryňyz (dökün ýetmezçiligi we pagta ýygjak işçileriň tapylmazlygy) şu günki gün oba hojalygynda iň wajyp we agyryly meseleleriň biridir. Bu şertlerde girdeýji barada gürrüň açylsa, ýagdaýa gaty çynlakaý we amaly taýdan çemeleşmek gerek.

Geliň, bu meseleleri we olaryň girdeýjä ýetirjek täsirini seljerip göreliň:

1. Dökün berilmese näme bolar?
Dökün (esasanam azot, fosfor we kaliý) gowaçanyň ösmegi we bol hasyl bermegi üçin esasy iýmitdir.

Hasyllylygyň peselmegi: Dökünsiz gowaçanyň boýy gysga, gozalary bolsa az we kiçi bolýar. Adaty şertlerde bir gektardan 20–30 sentner hasyl alyp bolýan bolsa, dökünsiz we pes ideg bilen bu görkeziji 5–10 sentnere çenli düşüp biler.

Zähmetiň biderek bolmagy: Ýer sürülmegine, suwarylyşyna we gazylyşyna harçlanan zähmet, dökün bolmasa, özüni ödemeýär. Netijede, alynjak girdeýji hatda çekilen çykdajylary (tohum, tehnika, suw) hem ýapman biler.

2. Ýygymçy (işçi) tapylmasa näme bolar?
Pagta ýetişdirilenden soň, ony wagtynda we zaýalaman ýygyp almak iň möhüm tapgyrdyr.

Hasylyň ýere dökülmegi: Pagta açylandan soň çalt ýygylyp alynmaly. Eger meýdanda galsa, ýel we ýagyş netijesinde süýümiň hili gaçýar, pagta ýere dökülip çürüýär.

Mehanizasiýa (Kombayn) alternatiwasy: Eger adam güýji tapylmasa, ýeke-täk çykalga pagta ýygyjy kombaynlardyr. Ýöne kombayn salmak üçin hem atyza defoliaciýa (gowaçanyň ýapragyny dökýän himiki serişde) sepilmeli we atyz tekiz bolmaly. Şeýle hem, kombayn hyzmatynyň özüne ýeten aýratyn tölegi bar.

Girdeýji barada netije: Näme diýip bolar?
Şu kynçylyklar bar wagty pagtadan gowy girdeýji almak gaty kyn, hatda zyýana galmak ähtimallygy hem ýokarydyr.

Esasy düzgün: Oba hojalygynda girdeýji diňe bir "pagtanyň döwlet bahasyna" bagly däl, eger hasyl pes bolsa (meselem, gektaryna 5-8 sentner), döwlet bahasy näçe ýokary hem bolsa, girdeýji galmaýar. Çünki çykdajy gazanjyňyzdan köp bolýar.

Bu ýagdaýda näme edip bolar? (Çykalgalar)
Eger şu riskler (töwekkgelçilikler) öňünden belli bolsa, kärendeçiler ýa-da ýer eýeleri köplenç şu ädimleri ädýärler:

Beýleki ekinlere geçmek: Eger şertnama tarapyndan rugsat berilse, pagtanyň deregine az zähmet we dökün talap edýän, ýa-da çalt we ýokary girdeýji berýän ekinleri (gawun-garpyz, künji, iým ekinleri) ekmek.

Kombayn we defoliant ulanmak: Ýygymçy kynçylygyny çözmek üçin tehnikany öňünden şertleşmek.

Maliýe hasaplamasy: Ekmezden öň, iň pes hasyllylyk meýilnamasyny gurup (meselem, 1 gektardan 7 sentner), çykdajylaryňyzy hasaplamaly. Eger minusa gidýän bolsaňyz, töwekkgelçilik etmezlik maslahat berilýär.

Siz häzir anyk bir ýer darygdyrmagy (kärete almagy) meýilleşdirýärsiňizmi ýa-da eýýäm ekip, şu kynçylyklara duçar bolduňyzmy?

Näme üçin hökümetimiz pagta seredenok
Bu mesele diňe bir sizi däl, eýsem ýurdumyzyň tas ähli kärendeçilerini we oba hojalyk hünärmenlerini oýlandyrýan, örän çynlakaý we agyryly tema. Daşyndan seredeniňde "hökümet pagta seredenok" ýaly görünmeginiň aňyrsynda hem ykdysady, hem ulgamlaýyn (sistema) birnäçe düýpli sebäpler bar.

Geliň, bu ýagdaýyň näme üçin beýle bolýandygyny amaly we açyk tarapdan seljerip göreliň:

1. Döwlet dolandyryşyndaky Korrupsiýa we Burokratiýa
Iň esasy meseleleriň biri — dökün, tehnika we suw üpjünçiliginiň kagyz ýüzünde we hakykatda gabat gelmezligidir.

Kagyz ýüzündäki hasabatlar: Ýokary edaralara "dökün ýetirildi, tehnika taýýar" diýlip hasabat berilýär, ýöne hakykatda şol dökünler ýa wagtly-wagtynda gelmeýär, ýa-da kärendeçä ýetmän ýolda "ýitýär".

Kärendeçiniň sesiniň eşidilmezligi: Daýhan öz kynçylygyny aýtsa-da, ýerli dolandyryjylar (häkimlikler, daýhan birleşikleriň başlyklary) öz kreslolaryny goramak üçin ýokaryna hakyky ýagdaýy däl-de, diňe gowy habarlary ýetirýärler.

2. Bahalaryň we Höweslendirmäniň Pesligi
Döwletiň pagta soty we satyn alyş bahalarynyň arasyndaky tapawut daýhany razy edenok.

Pagtanyň döwlet tarapyndan bellenen satyn alyş bahasy, kärendeçiniň çeken zähmetini, dökün we tehnika üçin eden çykdajylaryny ödemeýär.

Daýhan gazanç tapmansoň, ýere bolan höwesi gaçýar. Höwesi bolmadyk ýerde bolsa hasyllylyk hem, hile gözegçilik hem peselýär.

3. Düýpli Reformalaryň we Erkinligiň Ýoklugy
Döwlet oba hojalygyny doly öz gözegçiliginde saklamak isleýär, ýöne bu dolandyryş usuly eýýäm könerdi.

Ýer eýeçiligi: Ýer daýhanyň öz hususy mülki däl, kärende. Daýhan "bu ýer meniňki, men munuň gadyryny bileýin" diýip bilmeýär. Nesilden-nesle galmajak ýere bolsa adam düýpli maýa goýmaýar.

Ekin erkinliginiň ýoklugy: Hökümet hemme ýere "mejbury" pagta we bugdaý ekdirýär. Ýöne käbir ýerleriň topragy pagta ýaramly däl, şol ýere başga ekin ekilse köp girdeýji berjek, emma muňa rugsat berilmeýär.

4. Maliýe Krizisi we Çykdajylaryň Kesilmegi
Döwlet býujetiniň oba hojalygyna goýýan maýasy ýyllar boýy azaldy ýa-da netijesiz sowuldy.

Daşary ýurtlardan dökün ýa-da dökün öndürýän zawodlar üçin gerekli ätiýaçlyk şaýlary satyn almak üçin walýuta (dollar) ýetmezçiligi bar.

Suw desgalary, kanallar köneldi. Suw ýitgisi köp, emma olary abatlamaga we täze suw tygşytlaýjy tehnologiýalary (damjalaýyn suwaryş) girizmäge döwlet tarapyndan ýeterlik maliýe goýulmaýar.

5. Ýygymçy Meselesi we Mejnuri Zähmet Gysylyşy
Öňler hökümet talypdyr mugallymlary, býujet işgärlerini mejbury pagta ýygmaga iberýärdi. Halkara gysyşlar we guramalaryň (meselem, Cotton Campaign) garşylygy netijesinde döwlet bu tejribäni bes etmeli boldy (ýa-da gaty azaltdy).

Mejbury zähmet gadagan edilenden soň, ýerine mehanizasiýa (kombaynlar) doly girizilip bilinmedi.

Häzirki wagtda döwlet işçileri erkin bazaryň nyrhy bilen höweslendirip biljek ulgamy gurup bilmedi.

Gysgaça aýtsak: Hökümet pagta "gözegçilik etmek isleýär", ýöne ony bazar ykdysadyýetiniň şertlerine görä däl-de, köne sowet usullary (mejbur etmek, hasabat doldurmak) bilen dolandyrmaga çalyşýar. Dolandyryşyň we maliýe ulgamynyň çüýremegi bolsa iň soňunda biziň daýhanlarymyzy dökünsiz, suwsuz we kömeksiz galdyrýar

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!