Öwreniji
 Fantom [off]
 Şugün, 08:26
 Ýalňyzlyk diňe emosional ýagdaý däl, eýsem fiziologik stressordyr...

Durmuş ulgamlarynyň bloklanmagy we internetiň öçürilmegi — ähtimal, 2026-njy ýylyň mart aýynyň iň esasy temasy bolsa gerek. Bolup geçýän wakalar köpüni biparh goýanok we munuň sebäbi düşnüklidir. Giň gerimli internet çäklendirmeleri millionlarça adamyň ýaşaýyş durmuşyny weýran edýär. Şeýle-de, soňky on ýyllykda bizde gurulýan öwrenişilen sanly döwlet modelini çynlakaý üýtgedýär.

Emma, men bu temanyň jikme-jikliklerine durup geçmek islemeýärin. Onuň deregine, bolup geçýänleriň düýp sebäplerine seretmegi teklip edýärin. Sebäbi hemme zat, adatdakysy ýaly, göräýmäge beýle ýönekeý däl — göz öňümizde Russiýanyň serhetlerinden has daşary çykýan we geljekki on ýyllykda global sanlylaşdyrmanyň ugruny kesgitlejek giň gerimli we çylşyrymly proses ýaýbaňlanýar.

Eger dünýäde bolup geçýän wakalara ser salsak, köne erkin internetiň tarapdarlarynyň gaty az galandygyny geň galma bilen görmek bolar. Dürli derejedäki gatylykda sanly giňişligi çäklendirmegiň dürli modellerini tas ähli uly ykdysadyýetler synagdan geçirýärler.

* **Günbatar ýurtlary:** Ýetginjekler üçin durmuş ulgamlaryny doly gadagan etmegi işjeň barlaýarlar.
* **Britaniýa:** Ýaş tassyklamasy ady bilen, aslynda internetiň doly "pasportlaşdyryş" ulgamyny girizýär.
* **Fransiýa we Germaniýa:** Özleriniň milli messenjerlerini — *Tchap* we *Bundesmessenger* — ornaşdyrýarlar.
* **Ýewropa Bileleşigi:** "Özygtyýarly Twitter" (*W Social*) proýektini hödürledi we sanly özygtyýarlylygy almak üçin maglumat merkezlerini (data-centers) öz ýerlerinde ýerleşdirmek planlaryny işläp düzýär.

Gysgaça aýtsak, internetiň böleklere bölünmegi (fragmentasiýa) örän çalt depginler bilen gidýär. Holbuki, ýaňy-ýakynda hem bitewi ulgam tutuş adamzadyň aýrylmaz gymmatlygy hasaplanýardy.

### Döwür üýtgedi
Emma soňky dört ýylda möhüm bir zat boldy — döwür üýtgedi. Interneti döreden globalizasiýa geçmişde galdy. Maglumat tehnologiýalary 2020-nji ýyl bilen deňeşdireniňde hem gaty öňe bökedi. Internetiň özi hem üýtgedi: ol ilatyň dar bir topary üçin düşnüksiz oýunjak bolmakdan çykyp, jemgyýetçilik-syýasy durmuşyň ähli esasy prosesleriniň akýan meýdançasyna öwrüldi. Şol sebäpli hem, ol indi has ýygy-ýygydan **howp çeşmesi** hökmünde kabul edilip başlandy.

Gözegçiliksiz sanly giňişligiň döwletler üçin kynçylyk döreden hekaýalary gaty kän:
1. **"Arap bahary" (2010-2012):** Amalyýetde dolulygyna *Facebook* we şol wagtky *Twitter* arkaly utgaşdyrylypdy.
2. **ABŞ-daky 2020-nji ýylky saýlawlar:** Syýasy tolgunyşyklar we pandemiýa döwründe dildüwüşik teoriýalary gülläp ösdi, bu bolsa netijede Kapitoliniň basylyp alynmagyna we uly meýdançalaryň "ynamsyz elementlerden" arassalanmagyna getirdi.

### Täze logika: Iýersiň ýa-da iýlerisň
Halkara ulgamy sarsyp, uly döwletleriň arasyndaky köne duşmançylyga tarap sýyp başlanda, "erkin internet" logikasy işlemegini bes etdi. Onuň deregine başga bir düşünje geldi: **ýa sen özüň garaşsyz uly balyk bolarsyň, ýa-da seni diri iýjek has uly balyk tapylar.**

Näme üçin Ýewropa Bileleşigi ýigrimi ýyllap amerikan meýdançalarynda ýaşamagy mesele görmedi-de, indi öz durmuş ulgamlaryny gurýar? Sebäbi öň ABŞ umumy geopolitik giňişligiň bir bölegi hökmünde kabul edilýärdi. Indi bolsa olar bäsdeşe öwrüldi we Ýewropa elitasyna "duşmançylykly" (olaryň ýagdaýynda — ultra-sagçy) pikirleriň ýaýramagyny çäklendirip biljek gözegçilik astyndaky giňişlik gerek boldy.

### Eýran urşunyň sapagy
Eýran urşy syýasatçylara ýene bir ajy sapak berdi. Daşary ýurt tehnologiýalaryna, esasanam dostlukly däl ýurtlaryň tehnologiýalaryna bil baglamak bilen diňe bir häkimiýetiňden däl, eýsem janyňdan hem mahrum bolup bilersiňiz. Ysraýyllylaryň internete birigen köçe kameralary arkaly yzarlap tapan merhum aýatullasy Ali Hameneýi munuň iň täze subutnamasydyr. Bu tejribe heniz gaty täze, ýöne ol hem wagtyň geçmegi bilen anyk howpsuzlyk kararlaryna öwrüler.

### Telegramyň we halkara taslamalaryň ykbaly
Ýurtlaryň arasyndaky duşmançylyk we doly ynamsyzlyk şertlerinde, *Telegram* ýaly hakyky internasional taslamalara, gynansak-da, agyr ykbal garaşýar. Olaryň öňünde iki sany saýlaw bar:
* Ýa-da milli hökümetleriň arasyndan bir "howandarlyk" tapyp, suw üstünde galmak üçin onuň kadalaryny kabul etmeli.
* Ýa-da garaşsyz galmaly, ýöne yzygiderli yzarlamalara döz gelip, kem-kemden kölegä çekilmeli.

Muny 100% adalatly diýip bilmerin, ýöne täze döwrüň häsiýetli aýratynlygy şeýle. Islesek-islemesek — dünýäniň ýokary gatlaklarynda **erkin internet indi hiç kime gerek däl.**

---
*Awtoryň şahsy pikiri redaksiýanyň we okyjylaryň pozisiýasy bilen gabat gelmän biler.*

Mowzukda teswirler ýok! Siz ilkinji bolup teswir ýazyň!

Teswir ýazmak üçin Içeri giriň ýa-da Agza boluň →!