Buňa seredä. Emeli aň Terjime....

👉 Tanyşlyk Chat (üstüne bas)👈
💥New chat..🗨 - üstünden basyp çata girip bilersiňiz:)
Söýgüli chat

Ýürekdeş sözler!

@menin_dunyam : Ol bir gűn dolanar diÿme. Ertirimize hem ynam yokka @menin_dunyam

Forum | UMUMY BÖLÜM | Dünýä täzelikleri

Buňa seredä. "Emeli aň Terjime".

Özümiziňki
Fantom [off]

Şugün, 01:18
Ýalňyşmakdan gorkup, biz ýene bir gezek ýalňyşýarys...

## "Argumenty i Fakty" gazeti

**Dmitriý Pisarenko**

### Orbitadaky blastoidler. Hytaý kosmosda ynsan ýetişdirmegi meýilleşdirýär

**Embriýon-modeller «Týangun» stansiýasynda bäş gün geçirmeli.**

*istockphoto.com*

Ir專業mi-giçmi adamzat uzak kosmos uçuşlaryna ugrar we başga planetalary özleşdirip başlar. Ýöne munuň öňýanynda ylym iň esasy soraglaryň birine jogap tapmaly bolar: Ýerden daşarda, hususan-da, agramsyzlyk şertlerinde ynsanyň köpelmegi mümkinmikä?

Hytaýly alymlar eýýäm häzirden bu soraglaryň jogabyny gözleýärler. Munuň üçin olar özleriniň «Týangun» milli stansiýasyna emeli adam embriýonlaryny ugratdylar. «Týanjou-10» ýük gämisi bilen başlan bu missiýa kosmos gurşawynyň ýaşaýşyň döreýiş we ösüş syryna nähili täsir edýändiginiň üstüni açmalydyr.

### Embriýon däl-de, onuň nusgasy

Bir zady takyklaşdyrmak möhümdir: stansiýa ugradylan zatlar biziň adaty düşünjedäki (ýagny ýumurtga öýjügi bilen spermanyň goşulyşmagyndan emele gelen) embriýonlar däl-de, olaryň öýjükli modelleri — **blastoidlerdir**. Bular biologlar tarapyndan ganyň dümme (göni we anyk: sütün) öýjüklerinden ösdürilip ýetişdirilen gurluşlardyr. Öz gurluşy we molekulýar signallary boýunça olar hakyky adam embriýonynyň blastosista tapgyryny gaýtalaýarlar, ýöne olaryň möhüm aýratynlygy bar — olar doly derejeli düwünçege öwrülip bilmeýärler.

Şeýle surrogatlaryň ulanylmagy adam ýaşaýşynyň üstünde geçirilýän synaglar baradaky halkara etiki çäklendirmelerden sypmaga mümkinçilik berýär. Şol bir wagtda-da, ynsan durmuşynyň iň syrly döwri bolan embriýonal ösüş döwrüniň biologiýasyny jikme-jik öwrenmäge şert döredýär.

Eksperimentiň esasy wezipesi — embriologlaryň «gara guty» diňe atlandyrýan gysga wagt aralygyna gözegçilik etmekdir. Bu döwür göwreliligiň emele gelen gününden başlap, 3-nji hepdesini, ýagny 14-nji günden 21-nji güne çenli bolan aralygy öz içine alýar. Edil şu tapgyrda adamyň esasy synalary kemala gelip başlaýar. Eger şu döwürde bökdençlikler ýüze çykaysa, olar organizmiň geljekki ösüşine düýpli täsir edip biler. Hakyky embriýonyň enesiniň göwresindäki bu ösüşini synlamak tehniki taýdan tas mümkin däl diýerlikdir.

Hytaýly barlagçylar topary bu prosese mikro-grawitasiýa we radiasiýa şertlerinde gözegçilik etmekçi bolýarlar. Ýokarda aýdylyşy ýaly, munuň üçin hakyky däl-de, emeli embriýonlar ulanylýar.

> «Agramsyzlygyň bedeniň esasy binýadynyň emele gelmegine bulam-bujarlyk salyp-salmajakdygyny bilmek biziň üçin örän möhümdir — diýip, taslamanyň awtorlary belleýärler. — Eger grawitasiýanyň öýjükleriň giňişlikde ugur alşyna täsir edýändigi anyklansa, onda Aýda ýa-da Marsda çaga dünýä indirmek baradaky islendik meýilnamalar sorag astynda galyp biler».

### Orbitadaky robot-eneke

Embriýon-modeller «Týangun» stansiýasynda bäş gün geçirmeli. Şeýle näzik iş üçin janly ekipažyň gatnaşmagy talap edilmeýändigi sebäpli, nusgalara doly awtomatlaşdyrylan ösdürip ýetişdiriş ulgamy gözegçilik edýär. Ol amatly temperaturany saklaýar we hatda ösüp oturan öýjükler üçin iýmitlendiriji gurşawy özbaşdak çalyşýar.

Ösüşiň işjeň tapgyry tamamlanan badyna, gaplar göni orbitada doňdurylar. Bu bolsa ähli biohimiki prosesleri kosmosda nähili geçen bolsa, edil şol durşuna saklamaga we Ýere gaýtarylyp getirilende olaryň bozulmagynyň öňüni almaga mümkinçilik berer. Soňra doňdurylan nusgalar edil şol bir şertlerde, ýöne Ýeriň dartyş güýjüniň astynda ösdürilen embriýonlaryň barlag topary bilen deňeşdirmek üçin laboratoriýalara tabşyrylar.

### Bu adamzada näme üçin gerek?

Şeýle eksperimentiň maksat we wezipeleri diňe bir akademiki ylymdan has alyslara uzaýar. Adamzadyň uzak kosmosy özleşdirmek baradaky ambisiýalary (islegleri) agyr biologik hakykat bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Radiasiýanyň DNK-a zeper ýetirýändigi, mikro-grawitasiýanyň bolsa genleriň işini we hatda öýjükleriň şekilini üýtgedýändigi mälimdir. Bu maksatnama täze başlanýan wagty dartyş güýji öçürilse, organizmiň «gurluşyk» maksatnamasy işlejekmikä? Bu soragyň jogaby häzirlikçe ýok.

Eger eksperimentiň netijeleri kosmosda embriýonal ösüşiň çynlakaý anomalýalarsyz (kadadan çykmalar) geçýändigini görkezse, bu uzak planetara uçuşlarda adamyň köpelip biljekdigine subutnama bolar. Eger-de düýpli bozulmalar anyklansa, biziň Ýerden daşardaky ýaşaýyş üçin has çylşyrymly inženerçilik we bio-lukmançylyk çözgütlerini gözlemeliň bolar.

Bu taslamany durmuşa geçirmek bilen, kosmosdaky ornuny işjeň artdyrýan Hytaý kosmos lukmançylygynyň iň öňdäki hataryna çykýar. Ozal bu ylym ulgamynda sözsyz liderlik ornuny sowet, soňra bolsa russiýaly alymlar eýeläpdi.

Şunlukda, Hytaýyň «Týangun» milli stansiýasy diňe bir orbital laboratoriýa däl-de, eýsem tutuş adamzat siwilizasiýasy üçin iň wajyp soraga jogap gözlenýän ylmy meýdança öwrülýär: adamzat öz sallançagy bolan Ýer togalagynyň daşynda aman galyp bilermikä?