Bellik Möhüm duýduryş: Bu maglumatlar diňe daşary ýurt habar beriş serişdeleriniň (Handelsblatt, Reuters, Financial Times we ş.m.) we internet çeşmeleriniň seljermelerine esaslanýar. Bu ýerdäki garaýyşlar awtoryň şahsy pozisiýasyny aňlatmaýar. Maglumatlar diňe tanyşmak we dünýägaraýşy giňeltmek maksady bilen taýýarlandy we başga maksatlar üçin ulanylyp bilinmez.

Hytaý häzirki wagtda dünýäniň energetika kartasyny täzeden çyzýar. Ýurduň günbataryndaky çöllüklerde we daglyk sebitlerde öndürilýän gün we ýel energiýasyny 3000 kilometrden gowrak aralyga daşaýan **UHVDC** (Süper ýokary woltly göni tok) liniýalary hakyky "elektrik magistrallaryna" öwrüldi. "Handelsblatt" neşiri Hytaýyň bu tehnologiýa arkaly Ýewropadan we ABŞ-dan azyndan 10 ýyl öňe geçendigini belleýär. Hytaýyň **Changji-Guquan** liniýasy ýaly äpet taslamalary bir wagtyň özünde 12 gigawatt energiýa daşap bilýär, bu bolsa tutuş bir ösen Ýewropa döwletiniň elektrik sarp edişine deňdir. Hytaý bu ugurda diňe bir ulanyjy däl, eýsem komponentleriň 100%-ini öz içinde öndürýän we dünýä standartlaryny kesleýän ýeke-täk güýç hökmünde çykyş edýär.

Günbatar döwletleri üçin Hytaýyň bu üstünligi uly bir "oýandyryş jaňy" boldy. Ýewropada we ABŞ-da infrastruktura taslamalarynyň ortaça 8-10 ýyl çekmegi, Hytaýda bolsa şol işiň 1,5 ýylda tamamlanmagy global bäsdeşlikde uly bökdençlik döredýär. Ýewropanyň Siemens we ABB ýaly tehnologiýa ägirtleri eýýäm Hytaýyň döwlet tarapyndan goldanýan arzan bahalary bilen bäsleşmekde kynçylyk çekýärler. Bu ýagdaý geljekde dünýäniň diňe bir nebit däl, eýsem "ýaşyl tehnologiýa" babatda hem doly Hytaýa garaşly bolmagyna alyp barýar.

Günbatar ekologik merkezleriniň (Future Cleantech Architects ýaly) iň uly tankydy — Hytaýyň bir tarapdan "ýaşyl" torlary gurup, beýleki tarapdan bolsa kömür elektrostansiýalarynyň gurluşygyny (ýyllyk 94.5 GWt) saklamazlygydyr. Bu seljerijiler Hytaýyň täze gurýan uly woltly liniýalarynyň diňe bir gün ýa-da ýel energiýasyny däl, eýsem günbatardaky arzan kömür zawodlaryndan çykýan "hapa" energiýany hem gündogara daşamak üçin ulanylýandygyny öňe sürýärler. Olaryň pikiriçe, bu "ýaşyl rewolýusiýa" şygarynyň arkasynda, hakykatda ykdysady bäsdeşlik üçin islendik baha bilen arzan energiýa almak islegi ýatyr. Bu bolsa global durnuklylyk üçin "aldaw ösüş" hökmünde häsiýetlendirilýär.

Ýewropaly we amerikan resmileri Hytaýyň bu gysga wagtda gazanan üstünliginiň "adam hukuklarynyň hasabynadygyny" nygtaýarlar. Demokratik ýurtlarda ýokary woltly liniýany geçirmek üçin ýerli halkyň razylygy, hususy emläk hukuklary we tebigaty goramak boýunça ýüzlerçe barlaglar gerekdir. Hytaýda bolsa döwlet merkezi meýilnamalaşdyryş arkaly müňlerçe adamy gysga wagtda mejbury göçürip bilýär we tebigy goraghanalaryň içinden isleýişi ýaly liniýa geçirip bilýär. Günbatar döwletleri "tizligimiz pes bolsa-da, biz kanunyna we adamyň şahsy azatlygyna hormat goýýarys" diýen pozisiýany saklaýarlar. Olar Hytaýyň bu modelini demokratik dünýä üçin "howply nusga" diýip atlandyrýarlar.

Halkara energetika agentliginiň (IEA) we beýleki seljeriş merkezleriniň duýdurmagyna görä, dünýäniň Hytaýyň UHVDC standartlaryna we transformatorlaryna geçmegi, geljekde Ýewropany we beýleki sebitleri Pekiniň "syýasy isleglerine" bagly edip biler. Häzirki wagtda Hytaý bu tehnologiýany Braziliýada we Afrika ýurtlarynda ornaşdyryp, şol ýurtlaryň tutuş energetika ulgamynyň "açaryny" öz eline alýar. Bilermenler munuň geljekde "energetika ýaragy" hökmünde ulanylyp biljekdiginden gorkýarlar. Hytaýyň bu liniýalary arkaly amala aşyrýan "tehnologik ekspansiýasy", Günbatar üçin Russiýanyň tebigy gazyndan has uly we çylşyrymly strategik duzak hökmünde sypatlandyrylýar.

Pekiniň resmi habar kanallary (Xinhua we Global Times) bu tankytlary "Ýewropanyň we ABŞ-nyň öz yza galmaklygyny aklamak üçin oýlap tapan bahanalary" diýip atlandyrýarlar. Hytaý tarapynyň garaýşyna görä, "howanyň üýtgemegi global we gyssagly krizisdir we bu ýerde býurokratik lallygy däl-de, batyrgaý inženerçilik çözgütlerini ulanmaly". Hytaýyň hökümeti öndürýän kömür energiýasynyň diňe "ätiýaçlyk meýilnamasy" hökmünde saklanýandygyny, esasy agramyň bolsa bary-bir ýaşyl energiýa beriljekdigini aýdýar. Hytaý dünýäniň beýleki ýurtlaryny "ýaşyl" diýip diňe gürlemän, eýsem hakyky netije görkezmäge çagyrýar.


* * *


Ýewropa Bileleşiginiň (ÝB) ýadro energetikasyny "ýaşyl we durnukly" maýa goýum kategoriýasyna girizmek baradaky karary uly diplomatik söweşleriň merkezine öwrüldi. Fransiýa bu meseläniň başyny çekýär: ýurduň elektrik energiýasynyň 70%-den gowragy atom elektrostansiýalaryndan (AES) alynýar we Pariž munuň howanyň üýtgemegine garşy göreşde iň arassa ýoldygyny öňe sürýär. Täze nesil kiçi we modul görnüşli ýadro reaktorlary (SMR) häzirki wagtda Ýewropanyň energetika garaşsyzlygy üçin esasy umyt hasaplanýar. Bloomberg neşiriniň habaryna görä, Fransiýa täze alty sany uly reaktory gurmak üçin 50 milliard ýewrodan gowrak serişde bölüp berdi. Bu ädim Ýewropanyň rus tebigy gazyndan doly dynmagy we Hytaýyň gün panellerine bolan garaşlylygyny azaltmak üçin strategik bir öwrülişikdir.

Emma Germaniýa we Awstriýa ýaly döwletler bu karara berk garşy çykýarlar. Germaniýa özüniň iň soňky ýadro reaktorlaryny 2023-nji ýylda ýapypdy we indi energiýa ýetmezçiligini Hytaýdan gelýän gün panelleri we demirgazykdaky ýel parklary arkaly çözmäge çalyşýar. Ýewropanyň içinde emele gelen bu "Ýadro gapma-garşylygy" diňe bir tehnologiýa däl, eýsem milliardlarça ýewrolyk maýa goýum akymlarynyň nirelere ugrukdyryljagyny hem keskitleýär. Fransuz hökümeti ýadro energiýasy bolmasa Ýewropanyň "ýaşyl geljeginiň" diňe bir arzuw bolup galjakdygyny nygtaýar.

Germaniýanyň we Awstriýanyň hökümetleri, şeýle hem "Greenpeace" ýaly iri ekologik guramalar ýadro energiýasynyň "hiç wagt ýaşyl "togyň ýerine" bolup bilmejekdigini" öňe sürýärler. Olaryň esasy delili — mümkin boljak atom heläkçilikleri we ýüze çykýan radioaktiw galyndylardyr. Ýadro galyndylarynyň müňlerçe ýyllap howply bolup galmagy geljekki nesilleriň öňündäki uly jogapkärçilik hökmünde görülýär. Germaniýanyň Daşary işler ministrligi ýadro energetikasyna berilýän her bir ýewronyň hakyky täzelenip bilýän energiýadan (ýel we gün) ogurlanýandygyny aýdýar. Olaryň pikiriçe, ýadro — bu diňe bir "geçiş döwrüniň krizisi" bolup, hakyky çözgüt diňe tebigy güýçlerdedir.

Käbir ykdysady seljerijiler ýadro reaktorlaryny gurmagyň örän gymmatdygyny we gaty uzak wagt alýandygyny (ortaça 10-15 ýyl-y) belleýärler. Mysal üçin, Britaniýada we Finlýandiýada gurlan täze reaktorlar meýilnamadan has köp wagt aldy we býujetden birnäçe esse geçdi. Analitikler bu pullary gün we ýel energiýasyny saklamak üçin uly batareýa toplumlaryna (storage systems) sarp etmegiň has netijeli boljakdygyny aýdýarlar. Olaryň garaýşyna görä, ýadro tehnologiýasy has haýal ösýär we häzirki wagtda howanyň üýtgemegine garşy gyssagly çäreler gerek wagty, reaktoryň gurulmagyna 15 ýyl garaşmak — bu taryhy ýalňyşlyk bolup biler.

Ýewropanyň käbir döwletleri (meselem, Wengriýa we Çehiýa) ýadro energetikasyny goldasa-da, olar heniz hem Russiýanyň "Rossatom" guramasyna we rus ýadro ýangyjyna garaşly bolup galýarlar. Bu bolsa Ýewropanyň içindäki bitewiligi bozýar. Günbatar strategleri täze ýadro meýilnamalarynyň Russiýa täze bir "energetika kozuryny" berip biljekdiginden gorkýarlar. Käbir ýurtlar bolsa Hytaýyň bu ugurdaky täsiriniň artmagyndan çekinýärler. Netijede, ýadro energetikasy diňe bir "arassa tok" meselesi däl, eýsem uly döwletleriň öz täsirini saklamak ugrundaky syýasy söwda guralyna öwrüldi.

Pariž bu tankytlara "fizika we matematika" arkaly jogap berýär. Ýel öwürmese we gün dogmasa, Ýewropanyň äpet zawodlarynyň näme bilen işlejekdigini soraýarlar. Fransiýanyň energetika ministrligi ýadro energiýasynyň "esas" (baseload) energiýadygyny, ýagny onuň gije-gündiz yzygiderli işläp bilýändigini aýdýar. Olaryň garaýşyna görä, ýel we gün diňe goşmaça kömekçi bolup biler, emma tutuş bir döwletiň senagatyny ýükleýji bolup bilmez. Ýadro energiýasy — bu Ýewropanyň energetika suwerenitetiniň ýeke-täk we iň güýçli galkanydyr.